Muốn tách tiền nhà và tiền làm ăn, nông hộ cần hai "túi" riêng: một quỹ sản xuất chỉ dùng để mua vật tư, trả công, trả nợ vay sản xuất và nhận tiền bán hàng; và một quỹ gia đình nhận một khoản cố định từ quỹ sản xuất mỗi tháng, giống như tiền lương. Túi có thể là hai cái hộp, hai sổ, hay hai tài khoản ngân hàng; điều quyết định là luật rút tiền giữa hai túi được cả nhà thống nhất và giữ.
Tách tiền nghe như việc của doanh nghiệp, nhưng với nông hộ nó còn cần hơn, vì thu nhập dồn vào vài đợt bán trong năm còn chi tiêu nhà thì đều đặn mỗi ngày. Khi tất cả nằm chung một chỗ, tiền bán vụ có thể bị tiêu lẹm dần mà không ai nhận ra, đến đầu vụ sau thì không còn vốn. Bài này đưa ba cách tách từ dễ đến chặt, cùng cách xử lý những khoản lưng chừng khó xếp.
Lẫn tiền thì không biết vườn lời hay lỗ
Ở nhiều nhà, tiền bán vụ cà phê, bán lứa heo đưa về là bỏ chung vào chỗ cất tiền của cả nhà. Từ đó tiền đi đóng học cho con, sửa mái nhà, đám cưới họ hàng, mua phân đợt sau, trả công người làm. Cuối năm nhìn lại, cả nhà thấy hết tiền, nhưng không ai nói được là do vườn làm ăn kém, do chi tiêu nhà nhiều, hay do cả hai.
Đây là vấn đề thật chứ không chỉ là chuyện gọn gàng. Ví dụ giả định: một hộ nuôi heo thấy cuối năm tiền mặt giảm so với đầu năm, kết luận "nuôi heo không lời" và bỏ chuồng. Thật ra năm đó nhà xây thêm phòng và lo cưới cho con, còn chuồng heo vẫn có lời. Ngược lại, có hộ thấy năm nào cũng đủ ăn đủ tiêu nên cho rằng vườn ổn, trong khi vườn thật ra đang lỗ và cả nhà sống nhờ tiền của người con đi làm ở thành phố gửi về.
Lẫn tiền còn làm hỏng các quyết định nhỏ. Khi đại lý chào mua phân giá tốt nếu lấy số lượng lớn, bạn không biết quỹ sản xuất còn bao nhiêu để quyết. Khi người nhà hỏi mượn, bạn không biết đang cho mượn tiền nhà hay tiền vốn vụ sau.
Tách tiền không cần ai trong nhà trở thành kế toán. Nó chỉ cần một quy ước đơn giản về tiền nào để làm gì, và một nơi ghi lại khi có ngoại lệ.
Ba cách tách tiền, từ dễ đến chặt
Chọn cách hợp với nếp nhà và quy mô sản xuất. Nhiều hộ bắt đầu ở cách một rồi chuyển dần sang cách hai, ba khi quen:
| Cách | Làm thế nào | Hợp với ai | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Một: tách trên sổ | Tiền vẫn để chung, nhưng mỗi khoản ghi rõ là tiền nhà hay tiền làm ăn; cuối tháng cộng riêng | Hộ nhỏ, mới bắt đầu ghi sổ | Dễ tiêu lẹm vì tiền vẫn nằm chung một chỗ |
| Hai: hai chỗ cất tiền | Hai hộp, hai ví hoặc tiền mặt cho nhà và tài khoản cho làm ăn; tiền bán hàng vào quỹ làm ăn trước | Hộ quen dùng tiền mặt, có một người giữ tiền chính | Phụ thuộc kỷ luật người giữ tiền |
| Ba: hai tài khoản và lương cố định | Một tài khoản chỉ để nhận tiền bán, trả vật tư, trả nợ vay sản xuất; mỗi tháng chuyển sang tài khoản nhà một khoản cố định | Hộ có quy mô, bán cho doanh nghiệp, thanh toán chuyển khoản nhiều | Cần thói quen dùng ngân hàng, phải cẩn thận bảo mật tài khoản |
Cách ba có lợi thế là sao kê của tài khoản làm ăn gần như chính là sổ thu chi sản xuất, rất tiện khi lập phương án vay vốn hay khi một phần hoạt động thành hộ kinh doanh phải tự kê khai. Nhưng đừng chuyển sang cách ba chỉ vì nghe nói hay: nếu nhà chưa có ai quen kiểm tra số dư, đối chiếu sổ, thì hai tài khoản chỉ làm rối thêm.
Dù chọn cách nào, quy tắc chung vẫn là: tiền bán hàng luôn vào quỹ làm ăn trước, không đi thẳng vào chi tiêu nhà.
Tự trả lương cho mình: quỹ gia đình nhận bao nhiêu mỗi tháng
Phần khó nhất của việc tách tiền là trả lời câu hỏi: nhà được lấy bao nhiêu từ quỹ làm ăn mỗi tháng? Cách đơn giản là xem lại chi tiêu sinh hoạt bình thường của cả nhà trong vài tháng (ăn uống, điện nước, học hành, đi lại, hiếu hỉ) rồi lấy mức đó làm "lương" chuyển đều đặn. Không cần chính xác ngay từ đầu; sau vài tháng bạn sẽ chỉnh dần.
Lương này nên đi đều mỗi tháng, kể cả những tháng chưa bán được gì. Nghe có vẻ ngược, vì tháng không bán thì lấy đâu ra tiền. Nhưng chính việc đặt lương đều buộc bạn nhìn thấy trước rằng quỹ làm ăn phải giữ lại đủ tiền cho những tháng giữa vụ. Nếu sau vụ bán, quỹ làm ăn không đủ để trả lương cả năm cộng vốn vụ sau, đó là tín hiệu rõ rằng cách làm hiện tại không nuôi được gia đình, cần xem lại quy mô hoặc thêm nguồn thu.
Khoản lớn ngoài lương như sửa nhà, mua xe, cưới hỏi nên được bàn và rút như một quyết định riêng, ghi rõ vào sổ là "rút từ quỹ làm ăn cho việc nhà". Như vậy cuối năm bạn vẫn tách được: vườn làm ra bao nhiêu, nhà đã lấy bao nhiêu.
Người nhà trực tiếp làm vườn cũng có thể được tính công, dù không trả thật bằng tiền. Ghi công vào sổ để biết lời của vườn là lời sau khi đã trả công cho người làm, hay chỉ là tiền công cả nhà gom lại.
Các khoản lưng chừng: xe máy, điện, gạo nhà ăn, rau nhà trồng
Ở nông thôn, nhiều thứ vừa dùng cho nhà vừa dùng cho sản xuất. Không cần tách chính xác, chỉ cần một quy ước và giữ đúng quy ước đó qua các vụ. Bảng dưới là gợi ý:
| Khoản | Gợi ý cách tách | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xe máy chở hàng, chở vật tư, cũng đi chợ, đưa con đi học | Ước tỷ lệ dùng cho sản xuất, ví dụ giả định một nửa; xăng và sửa xe chia theo tỷ lệ đó | Giữ nguyên tỷ lệ cả năm, chỉ đổi khi cách dùng đổi hẳn |
| Điện dùng cho máy bơm, quạt chuồng, đèn úm gà | Nếu có công tơ riêng thì tách theo công tơ; không có thì ước theo tháng có chạy máy | Tháng mùa khô bơm nhiều thì phần sản xuất cao hơn |
| Gạo, rau, trứng nhà tự làm ra rồi ăn | Không cần ghi tiền, nhưng ghi số lượng để tính đúng sản lượng của vườn, chuồng | Nếu muốn so lời lỗ chặt, quy ra giá bán tại vườn |
| Điện thoại dùng để gọi khách, chụp ảnh bán hàng | Thường để quỹ nhà chịu, trừ khi có máy riêng cho bán hàng | Không cần chia nhỏ khoản quá ít |
| Nhà kho vừa chứa lúa vừa để đồ gia đình | Không tính tiền thuê, chỉ ghi chi phí sửa chữa theo phần dùng chính | Ghi khi có khoản sửa lớn |
Mục tiêu của bảng là nhất quán chứ không phải chính xác. Nếu năm nay bạn tính xe máy một nửa cho sản xuất, năm sau đổi thành hoàn toàn cho nhà, thì lời lỗ hai năm không còn so được với nhau nữa.
Luật rút tiền từ quỹ làm ăn: thống nhất trong nhà
Tách tiền chỉ bền khi cả nhà cùng giữ một bộ luật. Bộ luật dưới đây đủ ngắn để dán trong nhà và nhớ được:
- Tiền bán hàng, tiền hỗ trợ sản xuất vào quỹ làm ăn trước, không chi trực tiếp cho việc nhà.
- Mỗi tháng quỹ làm ăn chuyển cho quỹ nhà một khoản lương đã thống nhất, vào một ngày cố định.
- Vật tư, công thuê, lãi vay sản xuất chỉ chi từ quỹ làm ăn, kể cả khi quỹ nhà đang dư.
- Muốn rút thêm cho việc nhà ngoài lương thì hai người chính trong nhà cùng đồng ý và ghi vào sổ là khoản rút thêm.
- Quỹ nhà thiếu thì không lấy vốn vụ sau để bù; nếu buộc phải lấy, ghi thành khoản nhà nợ quỹ làm ăn và hẹn trả lại.
- Cuối mỗi vụ, cả nhà ngồi xem quỹ làm ăn: còn bao nhiêu, đủ vốn vụ sau chưa, có dư để để dành hay tái đầu tư không.
Bước năm là bước hay bị bỏ qua nhất và cũng gây hậu quả lớn nhất. Lấy vốn vụ sau để lo việc nhà mà không ghi lại thì đến đầu vụ, nhà phải đi vay hoặc mua chịu với giá cao hơn, và cái giá đó lại tính vào chi phí sản xuất, làm vườn trông như lỗ.
Khi vợ chồng, cha mẹ và con cái cầm tiền khác nhau
Nông hộ thường không có một người giữ toàn bộ tiền. Người chồng bán heo, người vợ bán rau ở chợ, người con nhận tiền bán hàng qua mạng vào tài khoản riêng, ông bà giữ tiền bán lúa. Tách tiền nhà và tiền làm ăn lúc này không chỉ là chia hai túi mà còn là gom các dòng tiền làm ăn về một chỗ biết được.
Cách thực tế nhất là thống nhất mỗi người giữ phần mình nhưng báo lại vào một sổ chung, theo nhịp tuần hoặc tháng. Ai bán gì, được bao nhiêu, chi gì cho sản xuất, đều ghi vào cuốn sổ hoặc bảng tính chung. Không cần gom tiền mặt về một tay, nhưng cần gom thông tin về một chỗ.
Với người con trẻ bán hàng qua mạng, nên thống nhất rõ ngay từ đầu phần nào là tiền của gia đình (hàng từ vườn nhà), phần nào là công của con. Nếu không, vài vụ sau dễ nảy sinh cảm giác thiệt thòi ở cả hai phía: cha mẹ thấy con giữ tiền bán hàng của nhà, con thấy công mình bỏ ra không được tính. Chuyện chia lời khi cả nhà làm chung có bài riêng trong chuyên mục này.
Rủi ro và cách giảm
Tách trên giấy nhưng tiêu chung trong thực tế. Sổ ghi rõ ràng nhưng tiền vẫn rút tuỳ ý. Cách giảm: nếu thấy tách trên sổ không giữ được, chuyển sang hai chỗ cất tiền thật.
Đặt lương nhà quá thấp rồi phá luật. Lương đặt thấp hơn chi tiêu thật thì tháng nào cũng phải rút thêm, luật mất tác dụng. Cách giảm: đặt lương sát thực tế, chỉnh sau ba tháng.
Một người giữ hết, người khác không biết. Rủi ro khi người giữ tiền ốm đau, đi xa, hoặc khi có bất đồng. Cách giảm: ít nhất hai người biết số dư quỹ làm ăn và nơi giữ giấy tờ.
Lộ thông tin tài khoản làm ăn. Tài khoản dùng để nhận tiền bán hàng hay được chia sẻ rộng. Cách giảm: chỉ đưa số tài khoản để nhận tiền, không đưa mã xác thực, không bấm đường dẫn lạ, đặt hạn mức chuyển tiền phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ít tiền thì tách làm gì, có bao nhiêu đâu?
Chính vì ít tiền nên càng cần biết tiền đi đâu. Tách giúp bạn biết vốn vụ sau còn hay đã bị tiêu, và biết cách làm hiện tại có nuôi được gia đình không. Với hộ nhỏ, cách tách trên sổ hoặc hai hộp tiền là đủ, không cần mở thêm tài khoản.
Có cần mở tài khoản ngân hàng riêng cho sản xuất không?
Không bắt buộc, nhưng có ích khi phần lớn tiền bán hàng đi qua chuyển khoản hoặc khi bạn bán cho doanh nghiệp. Sao kê tài khoản riêng giúp đối chiếu sổ dễ hơn. Nếu nhà chưa quen dùng ngân hàng, bắt đầu với hai chỗ cất tiền mặt cũng được.
Tiền hỗ trợ của nhà nước cho sản xuất thì để vào quỹ nào?
Tiền hỗ trợ giống, hỗ trợ khắc phục thiên tai cho sản xuất nên vào quỹ làm ăn và ghi rõ nguồn trong sổ. Ghi riêng một dòng để khi tính lời lỗ bạn biết phần nào do vườn làm ra, phần nào là tiền hỗ trợ một lần, tránh tưởng nhầm vườn lời hơn thật.
Con cái đi làm xa gửi tiền về thì ghi thế nào?
Tiền con gửi về là thu nhập của gia đình, nên vào quỹ nhà, không vào quỹ làm ăn. Nếu tiền đó được dùng để mua vật tư hay máy móc, ghi thành khoản góp vốn của con vào sản xuất. Như vậy bạn biết vườn có tự nuôi được mình hay đang được tiền bên ngoài đỡ.
Lương nhà nên đặt bằng bao nhiêu phần lợi nhuận?
Không có tỷ lệ chung vì mỗi nhà có chi tiêu và quy mô khác nhau. Cách thực tế là lấy chi tiêu sinh hoạt bình thường làm lương, rồi cuối năm xem lời của vườn có đủ trả lương cả năm cộng vốn vụ sau không. Không đủ thì cần xem lại cách làm, đừng chỉ cắt lương.
Vợ chồng không thống nhất được luật rút tiền thì sao?
Bắt đầu từ điểm dễ đồng ý nhất, thường là tiền bán hàng phải vào quỹ làm ăn trước và vốn vụ sau không được đụng. Các luật khác có thể thử vài tháng rồi bàn lại. Nhờ người trong họ hàng hoặc cán bộ hội phụ nữ, hội nông dân có kinh nghiệm ngồi cùng cũng là một cách.