Với người khởi nghiệp ở nông thôn, OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) là một con đường để sản phẩm có thêm uy tín và được hỗ trợ xúc tiến thương mại, nhưng không phải bước đầu tiên. Nên làm hồ sơ OCOP khi sản phẩm đã ổn định chất lượng, đã có giấy tờ pháp lý cơ bản và đã có người mua đều; làm sớm hơn dễ tốn công, tốn tiền bao bì mà chưa chắc bán thêm được.
OCOP được triển khai trên cả nước từ năm 2018. Sản phẩm tham gia được đánh giá và phân hạng theo sao; những sản phẩm đạt từ ba sao trở lên được công nhận là sản phẩm OCOP. Nội dung tiêu chí, chủ thể tham gia, hồ sơ và quy trình đánh giá có thay đổi qua các giai đoạn, nên bài này chỉ bàn ở góc kinh doanh. Phần tiêu chí chấm điểm chi tiết bạn tìm ở các trang chuyên về chứng nhận nông sản, và luôn kiểm văn bản hiện hành tại cơ quan phụ trách OCOP của tỉnh.
OCOP nhìn từ góc người kinh doanh
Nhiều người nghĩ OCOP là một danh hiệu, đạt được là xong. Ở góc kinh doanh, nên nhìn OCOP như một bộ khung buộc bạn sắp xếp lại sản phẩm: có tổ chức sản xuất rõ ràng, có hồ sơ pháp lý, có tiêu chuẩn chất lượng, có bao bì nhãn mác đúng, có câu chuyện sản phẩm, có kênh phân phối. Ngay cả khi không đi tới chấm sao, việc làm theo khung này cũng giúp sản phẩm chuyên nghiệp hơn.
Chủ thể tham gia OCOP thường là hợp tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp nhỏ và vừa, hoặc hộ sản xuất có đăng ký kinh doanh. Nghĩa là nếu bạn đang sản xuất kiểu hộ gia đình chưa đăng ký, bước đầu tiên là hoàn thiện tư cách pháp lý. Điều này tự nó đã là một quyết định kinh doanh cần cân nhắc về thuế, sổ sách và trách nhiệm.
Một điểm cần nói thẳng: hạng sao không phải lời bảo đảm bán được hàng. Người mua cuối, nhất là ở thành phố, nhiều khi không để ý đến số sao bằng vị ngon, giá hợp lý, giao hàng đúng hẹn. Hạng sao có ích nhất ở những kênh mà người mua là tổ chức: siêu thị, cửa hàng đặc sản, hội chợ, khách mua quà tặng doanh nghiệp, các chương trình kết nối của địa phương.
Vì vậy, trước khi chạy theo hạng sao, hãy hỏi: kênh bán mà mình nhắm tới có thật sự cần đến sao OCOP không, hay họ cần thứ khác như mã vạch, hoá đơn, giao hàng đều?
Được gì và tốn gì khi tham gia OCOP
Bảng dưới liệt kê những lợi ích và chi phí hay gặp, ở mức nguyên lý. Mức độ cụ thể khác nhau theo sản phẩm, theo địa phương và theo chính sách từng thời kỳ:
| Được gì | Tốn gì |
|---|---|
| Uy tín với người mua là tổ chức (siêu thị, cửa hàng đặc sản) | Thời gian chuẩn bị hồ sơ, tham gia tập huấn, đánh giá |
| Cơ hội tham gia hội chợ, chương trình xúc tiến của địa phương | Chi phí kiểm nghiệm, công bố sản phẩm, làm nhãn đúng quy định |
| Một số hỗ trợ theo chính sách từng địa phương (tư vấn, thiết kế, tập huấn) | Chi phí thiết kế, in bao bì mới, thường theo số lượng tối thiểu |
| Sản phẩm được chuẩn hoá, dễ mở rộng sản xuất | Công sức duy trì tiêu chuẩn và đánh giá lại khi hết thời hạn công nhận |
| Chất liệu cho câu chuyện sản phẩm, gắn với địa phương | Áp lực giữ chất lượng đều vì sản phẩm đã mang tên địa phương |
Cột bên phải thường bị xem nhẹ. Ví dụ giả định: một hộ in mẫu bao bì mới theo số lượng tối thiểu của nhà in, nhưng một năm chỉ bán được một phần nhỏ, số còn lại nằm trong kho và trở nên lỗi thời khi phải sửa thông tin trên nhãn. Hãy tính chi phí trên mỗi sản phẩm bán ra, không chỉ tổng chi phí làm hồ sơ.
Khi nào chưa nên làm hồ sơ OCOP
Sản phẩm chưa ổn định. Mẻ này khác mẻ kia về vị, màu, độ khô. Đánh giá OCOP nhìn vào chất lượng đều; nếu bạn còn đang tìm công thức, hãy ưu tiên chuẩn hoá trước.
Chưa có người mua đều. Nếu bạn chưa bán được cho ai ngoài người quen, OCOP không tự tạo ra người mua. Hãy thử thị trường trước, để biết ai cần sản phẩm, ở kênh nào.
Chưa có tư cách pháp lý và giấy tờ an toàn thực phẩm. Đây là điều kiện nền. Làm song song mọi thứ một lúc dễ rối và tốn kém.
Sản lượng quá nhỏ hoặc phụ thuộc mùa vụ ngắn. Nếu mỗi năm chỉ làm được một lượng rất nhỏ trong vài tuần, chi phí chuẩn bị chia cho mỗi sản phẩm sẽ rất lớn. Có thể cân nhắc tham gia cùng một hợp tác xã hoặc nhóm hộ thay vì làm riêng.
Làm vì phong trào. Nếu động lực chính là để có thành tích, không phải để bán hàng tốt hơn, sản phẩm dễ rơi vào cảnh có sao mà không có chợ. Hãy tự hỏi: nếu không có hạng sao, mình có vẫn muốn đầu tư vào sản phẩm này không. Nếu câu trả lời là không, có lẽ chưa phải lúc.
Chuẩn bị theo thứ tự để không tốn công hai lần
Khi đã quyết định đi theo OCOP, thứ tự làm việc giúp bạn tránh phải sửa đi sửa lại. Thứ tự gợi ý dưới đây đi theo logic kinh doanh; quy trình chính thức của chương trình hãy hỏi cơ quan phụ trách OCOP nơi bạn ở:
- Chuẩn hoá sản phẩm. Công thức, quy trình, nguyên liệu đầu vào, cách kiểm chất lượng từng mẻ đều được ghi lại.
- Hoàn thiện tư cách pháp lý. Đăng ký hộ kinh doanh, hợp tác xã hoặc doanh nghiệp tuỳ quy mô và định hướng.
- Đáp ứng điều kiện an toàn thực phẩm và công bố sản phẩm. Kiểm nghiệm, tự công bố hoặc đăng ký bản công bố theo nhóm sản phẩm.
- Làm nhãn và bao bì. Đúng nội dung bắt buộc của quy định về nhãn hàng hoá, rồi mới tới phần thẩm mỹ. In số lượng vừa phải trong lần đầu.
- Viết câu chuyện sản phẩm có thật. Nguồn gốc nguyên liệu, người làm, cách làm, gắn với vùng đất. Không thêm thắt công dụng, không bịa truyền thuyết.
- Xây kênh bán ổn định. Có ít nhất vài kênh đã bán đều trước khi nộp hồ sơ, để khi được công nhận bạn có chỗ đưa hàng ra.
- Đăng ký tham gia đánh giá. Liên hệ cơ quan phụ trách OCOP để biết hồ sơ, thời điểm tiếp nhận và quy trình hiện hành.
Hạng sao không bán hàng thay bạn
Sau khi được công nhận, nhiều chủ thể dừng lại, chờ hàng tự đi. Thực tế, sao OCOP mở ra cơ hội nhưng không thay được việc bán hàng hằng ngày: chăm sóc khách quen, giao đúng hẹn, giữ chất lượng đều, phản hồi khi có phàn nàn.
Những nơi dùng sao OCOP hiệu quả thường biết tận dụng các dịp mà chương trình tạo ra: hội chợ, điểm giới thiệu sản phẩm, chương trình kết nối với hệ thống phân phối. Ở mỗi dịp, họ chuẩn bị mẫu thử, bảng thông tin sản phẩm, khả năng giao hàng thử cho người mua sỉ. Mỗi lần gặp một người mua là một lần ghi lại nhu cầu, quy cách họ muốn. Sau hội chợ, họ liên lạc lại trong vài ngày, gửi mẫu nếu được hỏi, và giữ danh sách người mua tiềm năng để chăm sóc dần, thay vì chỉ đếm số hàng bán được ngay tại gian hàng.
Một điều nữa là duy trì. Công nhận OCOP có thời hạn, hết hạn phải đánh giá lại. Nếu chất lượng sản phẩm đi xuống hoặc hồ sơ không còn đúng, sao có thể không được giữ. Việc giữ sổ sách, kiểm nghiệm định kỳ, cập nhật nhãn khi quy định thay đổi là phần việc lâu dài, cần tính vào kế hoạch ngay từ đầu.
Rủi ro và cách giảm
Đầu tư bao bì quá sức. Bao bì đẹp có ích, nhưng in quá nhiều trong lần đầu dễ thành tồn kho. In theo lô vừa phải, thiết kế để dễ sửa thông tin.
Đặt hết hy vọng vào một kênh. Có sao rồi vẫn cần nhiều kênh: bán lẻ, bán sỉ, quà tặng, bán online. Một kênh bỏ đi không làm sụp cả sản phẩm.
Mô tả công dụng quá đà. Sản phẩm thực phẩm không được quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Vi phạm có thể bị xử lý và mất uy tín. Chỉ nói điều có căn cứ.
Dịch vụ làm hồ sơ hứa chắc đạt sao. Không ai bảo đảm được kết quả đánh giá. Cẩn thận với các lời mời thu phí cao để "lo trọn gói". Hỏi cơ quan phụ trách OCOP về hỗ trợ chính thức.
Mở rộng sản xuất quá nhanh sau khi đạt sao. Có sao rồi, nhiều chủ thể vội tăng sản lượng, mua thêm nguyên liệu, thuê thêm người trước khi có đơn hàng thật. Hãy tăng theo đơn, từng bước, và giữ đủ tiền mặt cho những tháng bán chậm.
Ví dụ giả định: hai cách đi của cùng một sản phẩm
Để hình dung rõ hơn, hãy xét một ví dụ giả định. Hai nhóm hộ ở hai xã khác nhau cùng làm chuối sấy dẻo từ chuối vườn nhà. Cả hai đều có sản phẩm ngon, được người quen khen.
Nhóm thứ nhất quyết định làm hồ sơ OCOP ngay trong năm đầu. Họ thuê thiết kế bao bì, in một lượng lớn để được giá in tốt, làm kiểm nghiệm, đăng ký hộ kinh doanh. Sản phẩm được công nhận, nhưng sau đó họ nhận ra mình chưa có người mua sỉ nào, mỗi tháng chỉ bán được cho khách lẻ qua mạng và vài cửa hàng nhỏ trong vùng. Bao bì còn nhiều, tiền vốn nằm trong kho, trong khi chi phí duy trì vẫn chạy.
Nhóm thứ hai đi chậm hơn. Năm đầu họ bán thử bằng túi đơn giản có nhãn đủ thông tin, tìm được vài quán cà phê và một cửa hàng đặc sản nhận hàng đều. Họ ghi chép, sửa công thức cho ít ngọt hơn theo phản hồi, hoàn thiện giấy tờ an toàn thực phẩm. Sang năm thứ hai, khi cửa hàng đặc sản hỏi có sản phẩm OCOP không để đưa vào quầy quà tặng, họ mới làm hồ sơ, lúc ấy biết rõ cần in bao nhiêu bao bì và bán qua kênh nào.
Không có cách nào đúng tuyệt đối, nhưng ví dụ cho thấy thứ tự quan trọng thế nào. OCOP phát huy tác dụng nhất khi nó đến sau người mua, chứ không phải đứng thay chỗ người mua.
Câu hỏi thường gặp
Hộ gia đình có tham gia OCOP được không?
Theo nguyên lý của chương trình, hộ sản xuất có đăng ký kinh doanh có thể là chủ thể tham gia, bên cạnh hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp. Nếu hộ chưa đăng ký, cần hoàn thiện bước này trước. Điều kiện cụ thể theo từng giai đoạn nên kiểm tại cơ quan phụ trách OCOP của tỉnh.
Làm hồ sơ OCOP mất bao lâu?
Thời gian tuỳ mức độ chuẩn bị sẵn có của sản phẩm và lịch tiếp nhận, đánh giá của địa phương. Nếu sản phẩm chưa có giấy tờ an toàn thực phẩm, chưa có nhãn đúng quy định, phần chuẩn bị này thường chiếm phần lớn thời gian. Hỏi cơ quan phụ trách để biết lịch hiện hành.
Sản phẩm OCOP có được bán giá cao hơn không?
Không có quy định nào cho phép hay buộc bán giá cao hơn. Giá do thị trường quyết định. Sao OCOP có thể giúp người mua tin tưởng hơn ở một số kênh, nhưng nếu giá cao mà chất lượng hay dịch vụ không tương xứng, khách vẫn không quay lại.
Sau khi đạt sao có cần làm gì để giữ không?
Cần duy trì chất lượng ổn định, giữ hồ sơ pháp lý và an toàn thực phẩm còn hiệu lực, cập nhật nhãn khi có thay đổi. Công nhận có thời hạn và phải được đánh giá lại khi hết hạn theo quy định hiện hành.
Có nên thuê dịch vụ làm hồ sơ OCOP không?
Có thể thuê tư vấn cho những phần bạn không giỏi như thiết kế bao bì, hồ sơ công bố. Nhưng cần cẩn thận với lời hứa chắc chắn đạt sao, vì kết quả do hội đồng đánh giá. Trước khi thuê, hỏi cơ quan phụ trách OCOP xem địa phương có chương trình hỗ trợ tư vấn nào không.
Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, nộp hồ sơ OCOP ở đâu?
Từ ngày 1/7/2025, chính quyền địa phương được tổ chức theo hai cấp, cấp huyện không còn, nên đầu mối tiếp nhận và đánh giá có thể đã thay đổi so với trước. Hãy hỏi uỷ ban nhân dân xã, phường nơi bạn sản xuất hoặc cơ quan nông nghiệp của tỉnh để biết đầu mối hiện hành.