Cuộc thi và vườn ươm khởi nghiệp nông nghiệp đem lại nhiều nhất ở ba thứ: góp ý của người có kinh nghiệm, kết nối với người mua, nhà đầu tư, cơ quan hỗ trợ, và một cái hạn buộc bạn phải viết kế hoạch cho rõ ràng. Giải thưởng tiền mặt nếu có thường nhỏ so với nhu cầu vốn, nên đừng tham gia chỉ vì giải thưởng.
Ở nông thôn, các chương trình hỗ trợ khởi nghiệp do nhiều đơn vị tổ chức: tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, cơ quan khoa học và công nghệ, trường đại học, quỹ phát triển, doanh nghiệp lớn trong ngành nông nghiệp. Mỗi chương trình có đối tượng, thể lệ, quyền lợi riêng và thay đổi theo năm, nên bài này chỉ nói về cách nhìn và cách chuẩn bị chung.
Nếu bạn đang ở giai đoạn đầu và băn khoăn có nên dành thời gian cho một cuộc thi, một chương trình ươm tạo hay không, những phần dưới đây giúp bạn tự trả lời.
Các kiểu chương trình hỗ trợ khởi nghiệp ở nông thôn
Cuộc thi là dạng dễ thấy nhất. Người tham gia nộp hồ sơ ý tưởng hoặc dự án, qua các vòng chấm, vòng thuyết trình, và các dự án tốt nhất nhận giải. Nhiều cuộc thi có thêm phần tập huấn, cố vấn trong thời gian chuẩn bị. Đây là nơi tốt để thử sức, nhất là khi bạn chưa từng trình bày dự án trước người lạ.
Vườn ươm hay chương trình ươm tạo đi dài hơn. Dự án được chọn sẽ tham gia một chuỗi buổi học, buổi cố vấn trong vài tháng, có khi được hỗ trợ chỗ làm việc, phòng thí nghiệm, kết nối thị trường. Một số chương trình đi kèm với khả năng gọi vốn từ nhà đầu tư hoặc quỹ. Đổi lại, bạn phải dành thời gian tham gia đều và có khi phải chia sẻ thông tin kinh doanh khá chi tiết.
Ngoài hai dạng trên còn có các chương trình hỗ trợ theo đối tượng. Ví dụ, từ năm 2017 có Đề án hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp (thường gọi là Đề án 939) và Đề án hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp (Đề án 1665). Các tổ chức hội cũng có quỹ hỗ trợ cho hội viên, như quỹ hỗ trợ nông dân của Hội Nông dân. Giai đoạn và nội dung của các đề án, quỹ này có thể đã thay đổi, nên hãy hỏi trực tiếp tổ chức hội ở xã, phường hoặc ở tỉnh để biết chương trình còn hiệu lực.
Cuối cùng là các hội chợ, ngày hội kết nối cung cầu, nơi người khởi nghiệp gặp trực tiếp người mua. Đây không phải chương trình khởi nghiệp theo nghĩa hẹp, nhưng với sản phẩm nông nghiệp, một buổi gặp đúng người mua có khi giá trị hơn nhiều tháng học lý thuyết.
Nhận được gì thật, và những kỳ vọng dễ sai
Bảng dưới so sánh những gì người tham gia thường kỳ vọng với những gì thường nhận được trên thực tế:
| Kỳ vọng hay gặp | Thực tế thường thấy | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Đạt giải là có vốn làm ăn | Giải thưởng thường nhỏ so với nhu cầu vốn của một dự án nông nghiệp | Coi giải thưởng là phần thêm, không lập kế hoạch dựa vào nó |
| Ban giám khảo sẽ giới thiệu nhà đầu tư | Kết nối có nhưng phải tự theo đuổi, nhiều mối không đi đến đâu | Chủ động xin liên lạc, gửi thông tin bổ sung sau cuộc thi |
| Ý tưởng hay là đủ thắng | Giám khảo quan tâm đến bằng chứng: đã bán được chưa, ai mua | Mang theo số liệu thật từ đợt bán thử |
| Vào vườn ươm là được làm hộ nhiều việc | Vườn ươm hướng dẫn, việc vẫn do bạn làm | Đi học đều, làm bài tập, hỏi cố vấn câu cụ thể |
| Trượt là ý tưởng hỏng | Trượt có thể do hồ sơ, cách trình bày, hoặc không hợp tiêu chí | Xin góp ý, sửa và thử chương trình khác |
Giá trị lớn nhất mà nhiều người nhắc lại sau khi tham gia không phải giải thưởng mà là việc phải viết ra kế hoạch một cách mạch lạc, và được những người ngoài cuộc hỏi những câu mình chưa từng tự hỏi. Nếu bạn vào cuộc thi với tâm thế đó, kể cả không đạt giải, bạn vẫn mang về được thứ có ích.
Chuẩn bị hồ sơ dự thi cho một dự án nông thôn
Mỗi cuộc thi có mẫu hồ sơ riêng, nhưng phần lớn đều hỏi những nội dung tương tự. Chuẩn bị theo thứ tự dưới đây giúp bạn có một bộ tài liệu dùng lại được cho nhiều chương trình:
- Vấn đề. Ai đang gặp khó khăn gì, ở đâu, lớn cỡ nào. Viết bằng ví dụ cụ thể của vùng bạn, tránh câu chung chung về nông nghiệp cả nước.
- Giải pháp. Sản phẩm hoặc dịch vụ của bạn giải quyết vấn đề đó thế nào, khác gì cách người ta đang làm.
- Khách hàng. Ai trả tiền, vì sao họ trả, bạn đã gặp bao nhiêu người như vậy.
- Bằng chứng. Kết quả bán thử, khách quay lại, đơn đặt trước, thư xác nhận của người mua sỉ nếu có. Đây là phần làm hồ sơ nổi bật nhất.
- Cách kiếm tiền và chi phí. Thu từ đâu, chi những gì, cần bao nhiêu vốn cho giai đoạn tới. Mọi con số dự tính ghi rõ là ước tính, không phóng đại.
- Đội ngũ. Ai làm gì, có kỹ năng gì, có ai hiểu kỹ thuật, ai lo bán hàng.
- Rủi ro và cách xử lý. Nói thẳng những gì có thể sai và bạn đã chuẩn bị gì. Giám khảo đánh giá cao người nhìn rõ rủi ro hơn người nói mọi thứ đều chắc chắn.
- Tác động. Dự án giúp gì cho người trong vùng: tạo việc làm, giữ giá cho nông dân, giảm lãng phí. Nêu đúng mức, không thổi phồng.
Câu hỏi giám khảo hay hỏi dự án nông nghiệp
Biết trước những câu này giúp bạn chuẩn bị câu trả lời bằng số liệu thật thay vì ứng biến:
- Bạn đã bán được cho bao nhiêu khách, trong đó bao nhiêu người mua lại?
- Nếu mất mùa hoặc dịch bệnh trong một vụ, dự án xoay xở thế nào?
- Nguyên liệu lấy từ đâu, có ổn định không, ai bảo đảm chất lượng đầu vào?
- Điều gì ngăn người khác làm y hệt bạn trong vài tháng tới?
- Bạn cần số vốn này để làm chính xác việc gì, trong bao lâu thì biết được việc đó đúng hay sai?
- Sản phẩm đã có đủ giấy tờ an toàn thực phẩm, nhãn mác theo quy định chưa?
- Bạn đang làm toàn thời gian hay bán thời gian cho dự án, và trong ba năm tới bạn có còn ở quê không?
- Nông dân, người cung cấp nguyên liệu được lợi gì khi làm việc với bạn?
Câu trả lời tốt nhất thường ngắn, có số và thừa nhận chỗ chưa biết. "Chưa biết, đang thử để tìm câu trả lời trong vụ tới" là câu trả lời đáng tin hơn một con số đoán bừa.
Thuyết trình một dự án nhỏ ở nông thôn
Nhiều người trẻ ở quê ngại vòng thuyết trình vì nghĩ mình không nói hay bằng các dự án công nghệ ở thành phố. Thực tế, giám khảo của các cuộc thi nông nghiệp thường quý những người hiểu rõ ruộng đồng, khách hàng và con số của mình hơn là người nói trơn tru.
Một bài trình bày tốt cho dự án nông thôn thường đi theo mạch câu chuyện: bắt đầu bằng một tình huống có thật bạn đã thấy, ví dụ giả định một vụ nông sản phải đổ bỏ vì không ai thu mua; rồi bạn đã thử làm gì, kết quả ra sao, học được gì; cuối cùng là bước tiếp theo và bạn cần gì từ chương trình. Nếu mang được sản phẩm mẫu, hãy mang theo để giám khảo nhìn, cầm, nếm.
Hình ảnh minh hoạ nên là ảnh thật của ruộng vườn, xưởng, khách hàng (khi được phép), không cần đồ hoạ cầu kỳ. Tập nói trước với người nhà hoặc bạn bè, canh thời gian, và chuẩn bị sẵn số liệu cho phần hỏi đáp. Khi không biết câu trả lời, nói thật là chưa biết và hứa gửi bổ sung sau.
Sau cuộc thi: biến kết nối thành việc làm cụ thể
Nhiều dự án dừng lại đúng lúc cuộc thi kết thúc. Giải thưởng đã nhận, ảnh đã chụp, rồi mọi người trở về với ruộng vườn và các mối kết nối nguội dần. Phần giá trị nhất của một chương trình thường nằm ở vài tuần sau đó, nếu bạn chủ động.
Trong vòng một tuần sau cuộc thi, hãy gửi lời cảm ơn và thông tin ngắn gọn về dự án cho những người đã gặp: giám khảo quan tâm, người mua sỉ ghé gian hàng, cán bộ của tổ chức hội, các dự án cùng lĩnh vực. Mỗi người một tin nhắn riêng, nhắc lại điều hai bên đã nói, không gửi hàng loạt cùng một nội dung.
Sau đó, ghi lại những góp ý nhận được và chọn ra hai ba việc sẽ làm ngay trong vụ tới. Ví dụ giả định: một giám khảo nhận xét bao bì khó mở, một người mua sỉ cần hàng đóng thùng theo quy cách khác. Sửa được những điều nhỏ như vậy và báo lại cho người đã góp ý là cách tốt nhất để biến một lần gặp thành một mối quan hệ làm ăn.
Nếu tham gia vườn ươm, hãy tận dụng cố vấn bằng những câu hỏi cụ thể về chính tình huống của bạn, thay vì câu hỏi chung. Cố vấn có ít thời gian; câu hỏi càng rõ, câu trả lời càng có ích.
Rủi ro khi tham gia và cách giảm
Tốn thời gian mà lơ là việc chính. Mùa thi trùng mùa vụ là chuyện thường. Chọn một hai chương trình phù hợp nhất mỗi năm thay vì dự mọi cuộc thi.
Lộ thông tin kinh doanh. Hồ sơ dự thi được nhiều người đọc. Chia sẻ đủ để giám khảo hiểu, giữ lại công thức chi tiết, danh sách khách hàng, giá thu mua cụ thể.
Chương trình giả, thu phí tham gia cao. Một số đơn vị dùng danh nghĩa hỗ trợ khởi nghiệp để bán khoá học đắt hoặc thu phí "xét duyệt". Kiểm đơn vị tổ chức qua tổ chức hội, cơ quan nhà nước ở địa phương trước khi nộp tiền.
Ký thoả thuận góp vốn bất lợi. Khi có nhà đầu tư quan tâm sau cuộc thi, đừng vội ký. Đọc kỹ tỷ lệ góp, quyền quyết định, điều kiện rút vốn, và nhờ người có chuyên môn pháp lý xem trước.
Chạy theo tiêu chí chấm điểm. Có người sửa dự án cho hợp ý giám khảo đến mức không còn hợp với khách hàng thật, ví dụ thêm thiết bị đắt tiền chỉ để hồ sơ trông hiện đại. Góp ý nào cũng nên được kiểm lại bằng câu hỏi: điều này có giúp mình bán hàng tốt hơn không?
Câu hỏi thường gặp
Ở quê thì tìm cuộc thi khởi nghiệp nông nghiệp ở đâu?
Hỏi tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ ở xã, phường hoặc cấp tỉnh, cơ quan khoa học và công nghệ của tỉnh, các trường đại học có ngành nông nghiệp. Thông báo thường được đăng trên trang của các tổ chức này và truyền đi qua các nhóm hội viên.
Chưa có sản phẩm, chỉ có ý tưởng thì có nên dự thi không?
Một số cuộc thi có hạng mục ý tưởng, phù hợp để nhận góp ý sớm. Nhưng nếu có thể, hãy bán thử một lượng nhỏ trước khi nộp hồ sơ. Ngay cả vài chục khách thật cũng làm hồ sơ thuyết phục hơn nhiều so với một ý tưởng trên giấy.
Dự án nông nghiệp có cần công nghệ cao mới được chọn không?
Không nhất thiết. Nhiều chương trình đánh giá cao các dự án giải quyết đúng vấn đề của địa phương, có khách hàng thật, tạo việc làm cho người dân, dù không dùng công nghệ phức tạp. Đừng gắn thêm công nghệ vào dự án chỉ để hồ sơ trông hiện đại.
Đạt giải rồi có phải chia lợi nhuận cho đơn vị tổ chức không?
Thông thường giải thưởng của các cuộc thi do tổ chức hội hay cơ quan nhà nước tổ chức không kèm điều kiện chia lợi nhuận. Nhưng với chương trình có nhà đầu tư tham gia, có thể có thoả thuận góp vốn hoặc ưu tiên đầu tư. Đọc kỹ thể lệ và mọi văn bản trước khi ký.
Phụ nữ ở nông thôn khởi nghiệp có chương trình hỗ trợ riêng không?
Có những chương trình dành cho phụ nữ khởi nghiệp, thường do Hội Liên hiệp Phụ nữ các cấp triển khai, gồm tập huấn, cuộc thi ý tưởng, kết nối vốn. Nội dung và giai đoạn có thể thay đổi, nên hãy hỏi chi hội phụ nữ ở xã, phường để biết chương trình còn hiệu lực.
Trượt cuộc thi thì có nên dừng dự án không?
Không nên dừng chỉ vì trượt một cuộc thi. Kết quả phụ thuộc vào tiêu chí, số lượng hồ sơ và cách trình bày. Hãy xin góp ý của ban giám khảo, xem phần nào yếu, sửa và tiếp tục bán hàng. Thị trường mới là nơi trả lời cuối cùng.