Du lịch nông nghiệp gần như luôn theo mùa: khách đông vào mùa trái, cuối tuần và ngày lễ, vắng vào mùa không có gì để hái và những tháng mưa bão. Mùa thấp điểm là lúc nên làm những việc mùa đông khách không làm được: chăm vườn, sửa công trình, thử sản phẩm mới, đón loại khách khác như trường học, và để gia đình nghỉ ngơi.
Mặt còn lại của chuyện mùa vụ là rủi ro du lịch lấn nghề chính, khi khách đông đúng lúc vườn cần nhiều công nhất. Bài này giúp bạn ghép hai cái lịch, chọn việc cho mùa vắng, nhận ra dấu hiệu du lịch đang ăn vào vườn, chia người và giữ dòng tiền qua những tháng không có khách.
Hai cái lịch chồng lên nhau
Vườn có lịch riêng: làm đất, bón phân, ra hoa, đậu trái, nuôi trái, thu hoạch, nghỉ. Khách có lịch riêng: nghỉ hè, ngày lễ, cuối tuần, mùa thời tiết đẹp. Hai lịch này không trùng nhau một cách tự nhiên. Có những tuần vườn cần nhiều công nhất lại là lúc khách đông nhất, ví dụ thu hoạch rộ trùng với kỳ nghỉ lễ.
Ghép hai lịch lên cùng một tờ giấy là việc đầu tiên nên làm khi lập kế hoạch năm. Đánh dấu những tuần vườn cần nhiều công, những tuần khách đông, những tuần cả hai cùng thấp. Những chỗ hai đỉnh trùng nhau là lúc phải thuê thêm người hoặc giới hạn khách; những chỗ cả hai cùng thấp là cơ hội để nghỉ, sửa chữa, học thêm. Những chỗ vườn rảnh mà khách đông là lúc thu tốt nhất trong năm, nên dồn sức chuẩn bị cho những tuần đó.
Đừng lấy lịch khách của vùng khác áp cho vườn mình. Mỗi vùng có mùa trái, mùa mưa, mùa lễ hội khác nhau. Ghi lại số khách thực tế của mình qua từng tháng trong năm đầu, năm sau sẽ có lịch đáng tin hơn mọi dự đoán.
Lịch khách còn chịu ảnh hưởng của những thứ ngoài vườn: lịch thi của học sinh, các kỳ nghỉ dài, mùa đông khách của những điểm du lịch lớn gần đó. Một vườn nằm trên đường tới một điểm nổi tiếng thường đông theo mùa của điểm đó, chứ không theo mùa trái của mình.
Lập lịch năm cho vườn có đón khách
Bảng dưới là khung ví dụ giả định cho một vườn cây ăn trái; thay bằng lịch thật của vườn bạn:
| Thời kỳ | Việc vườn | Khách | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Trước mùa hoa | Tỉa cành, bón phân, làm cỏ | Ít khách | Sửa lối đi, nhà vệ sinh, thử chương trình mới với khách quen |
| Ra hoa, đậu trái | Chăm hoa, hạn chế người vào gốc | Khách thích ngắm hoa, nhóm nhỏ | Gói ngắm vườn nhẹ, giới hạn số khách để không ảnh hưởng hoa |
| Nuôi trái | Bao trái, tưới, phòng sâu bệnh | Trường học, nhóm trải nghiệm | Chương trình học về cây, làm sản phẩm từ trái mùa trước |
| Thu hoạch rộ | Hái, phân loại, bán | Đông nhất | Thuê thêm người, nhận khách theo lịch đặt, ưu tiên bán trái tại vườn |
| Sau thu hoạch | Dọn vườn, phục hồi cây | Vắng | Đóng cửa một thời gian, tổng kết sổ sách, nghỉ ngơi |
| Mùa mưa bão | Phòng úng, chằng chống | Rất ít | Kiểm tra công trình, không nhận khách khi có cảnh báo thời tiết |
Tờ lịch này nên treo ở chỗ cả nhà thấy và cập nhật mỗi năm. Khi có đối tác lữ hành hay trường học hỏi lịch, đây cũng là căn cứ để trả lời.
Sản phẩm cho mùa thấp điểm
Mùa vắng không nhất thiết là mùa không có gì để bán. Một số hướng các vườn hay làm:
- Trải nghiệm theo việc vườn đang có: tỉa cành, bao trái, gieo ươm, làm phân hữu cơ từ phụ phẩm. Khách thích làm nông thường thấy những việc này thú vị.
- Chế biến từ sản phẩm mùa trước: làm mứt, sấy trái, làm bánh từ bột gạo, nấu một món đặc trưng của vùng.
- Khách học sinh: trường học xếp lịch theo học kỳ, không phụ thuộc mùa trái.
- Nhóm nhỏ đặt riêng: gia đình, nhóm bạn muốn yên tĩnh, đi đúng lúc vườn vắng.
- Bán nông sản và sản phẩm chế biến cho khách cũ qua điện thoại, giữ liên lạc chờ mùa sau.
- Liên kết với vườn khác có mùa trái lệch với vườn mình, giới thiệu khách cho nhau.
Không phải vườn nào cũng nên bán mọi thứ trên đây. Chọn một, hai sản phẩm mùa vắng mà gia đình làm được tốt, thử với khách quen trước khi mở rộng. Sản phẩm mùa vắng cũng cần được tính giá riêng, vì nội dung khác và số khách mỗi lượt thường ít hơn; đừng lấy giá mùa trái rộ rồi giảm bớt cho xong.
Dấu hiệu du lịch đang lấn nghề chính
Việc chăm cây bị trễ. Bón phân, phòng sâu bệnh, tưới bị dời vì bận đón khách. Hậu quả không thấy ngay mà thấy ở năng suất và chất lượng trái vụ sau.
Khu dành cho khách mở rộng dần. Cây bị chặt để làm lối đi, chỗ ngồi; vườn sản xuất thu hẹp mà không ai quyết định rõ.
Thu nhập từ trái giảm, thu từ du lịch tăng nhưng tổng không tăng. Gia đình làm nhiều hơn mà tiền không nhiều hơn, chỉ chuyển từ nguồn này sang nguồn khác.
Người hiểu vườn nhất chỉ còn tiếp khách. Không ai còn thời gian quan sát cây, học kỹ thuật mới, đi xem vườn khác.
Câu chuyện kể cho khách xa dần sự thật. Khi vườn sản xuất yếu đi, người dẫn bắt đầu kể chuyện của ngày trước, khách nhận ra và mất lòng tin.
Quyết định đầu tư nghiêng hẳn về khách. Tiền dư mỗi năm đổ vào chòi, tiểu cảnh, chỗ chụp ảnh, trong khi hệ thống tưới, giống cây, máy móc sản xuất không được nâng cấp. Khi thấy hai, ba dấu hiệu trên cùng lúc, nên dừng lại tính lại, vì khách đến là để thấy một vườn đang sản xuất thật.
Chia người và thời gian
Cách giữ nghề chính hiệu quả nhất là giao vườn cho một người và khách cho một người khác, mỗi người có quyền quyết trong phần của mình. Khi hai việc cùng cần người vào một ngày, thống nhất trước bên nào được ưu tiên. Nhiều gia đình chọn nguyên tắc: những việc vườn không dời được như phun theo lịch, thu hoạch đúng độ chín luôn được ưu tiên, khách được xếp quanh đó.
Vào mùa cao điểm, thuê thêm người phụ việc phục vụ khách như dọn dẹp, rửa trái, bán hàng, để người nhà giữ các việc cần hiểu biết như dẫn khách, chăm cây. Thuê người cho việc dễ thường rẻ hơn mất năng suất vì việc khó bị bỏ dở. Người phụ việc nên được hướng dẫn trước mùa, không đợi tới ngày đông khách mới chỉ.
Mỗi năm, sau mùa đông khách, ngồi lại tính xem phần du lịch đã lấy của gia đình bao nhiêu giờ, so với phần thu sau chi phí. Nếu số giờ tăng nhanh hơn phần thu, đó là tín hiệu nên giảm số ngày mở cửa, tăng giá hoặc thu hẹp sản phẩm.
Người lớn tuổi và trẻ con trong nhà cũng cần được tính. Không nên để việc đón khách dồn lên vai người già vào những ngày nắng nóng, hay lấy mất thời gian học của con cái. Một kế hoạch du lịch bền là kế hoạch mà cả nhà vẫn sống được nếp sống của mình.
Dùng mùa vắng để nâng cấp vườn và người
Mùa vắng là thời gian quý nhất để làm những việc mùa đông khách không thể làm. Về vườn, đó là lúc cải tạo khu dành cho khách, trồng dặm, thay cây già, sửa hệ thống tưới, làm lại lối đi trước mùa mưa. Về công trình, kiểm tra mái che, cầu tre, dây điện, nhà vệ sinh, những thứ đã chịu tải cả mùa.
Về người, đây là lúc học thêm: một khoá sơ cứu, một lớp về an toàn thực phẩm, đi xem cách các vườn khác đón khách, học thêm ngoại ngữ nếu có khách nước ngoài. Người trẻ trong nhà có thể dùng thời gian này để chụp ảnh vườn theo mùa, viết lại câu chuyện của gia đình, chuẩn bị nội dung mới.
Về sản phẩm, mùa vắng là lúc thử những ý tưởng mới với khách quen mà không sợ làm hỏng tiếng: một gói trải nghiệm mới, một món ăn mới, một sản phẩm chế biến mới. Khi mùa đông khách tới, chỉ đưa ra những gì đã thử và sửa xong.
Giữ dòng tiền qua những tháng vắng khách
Phần thu du lịch dồn vào vài tháng trong năm, nhưng chi phí thì rải đều: điện nước, sửa chữa, trả nợ nếu có vay, chi tiêu gia đình. Nếu tiêu hết tiền mùa đông khách, mùa vắng sẽ phải vay nóng hoặc bán trái non. Cách đơn giản là ngay trong mùa đông khách, để riêng một phần tiền thu vào một quỹ dự phòng, không đụng tới cho tới mùa vắng.
Ví dụ giả định: một gia đình đặt quy tắc mỗi lần thu tiền khách, để riêng một phần cố định vào tài khoản hoặc ống tiết kiệm riêng. Mùa vắng, quỹ này dùng để trả chi phí cố định và sửa chữa, không dùng cho chi tiêu thường ngày. Cuối năm xem lại, nếu quỹ còn dư thì đó mới là phần lời thật sự có thể tái đầu tư.
Ghi sổ tách bạch tiền du lịch, tiền vườn và tiền nhà giúp thấy rõ dòng tiền từng tháng. Chuyện ghi sổ, dòng tiền theo mùa vụ và quỹ dự phòng được nói kỹ hơn trong mục sổ sách, thuế và dòng tiền của trang.
Rủi ro và cách giảm
Mùa khách trùng mùa việc. Cách giảm: ghép hai lịch từ đầu năm, thuê người trước mùa cao điểm, giới hạn khách vào những tuần vườn căng nhất.
Mùa vắng kéo dài hơn dự tính. Thời tiết xấu, dịch bệnh, kinh tế khó khăn làm khách giảm. Cách giảm: quỹ dự phòng, không vay để đầu tư du lịch dựa vào dự báo khách.
Người nhà kiệt sức. Cách giảm: ngày nghỉ cố định trong tuần, một tháng nghỉ hẳn sau mùa đông khách.
Mất khách cũ trong mùa vắng. Cách giảm: giữ liên lạc, gửi tin khi có mùa trái mới, bán sản phẩm chế biến cho họ quanh năm.
Bỏ bê quan hệ với đối tác trong mùa vắng. Trường học, lữ hành quên vườn khi lên kế hoạch năm sau. Cách giảm: gửi lịch năm mới và chương trình mới cho họ vào đúng thời điểm họ lên kế hoạch.
Vườn sản xuất suy giảm dần. Cách giảm: theo dõi năng suất từng năm, giữ nguyên tắc ưu tiên việc vườn, dừng mở rộng du lịch khi năng suất giảm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa không có trái thì có nên đóng cửa hẳn không?
Tuỳ vườn. Nếu không có sản phẩm nào hấp dẫn cho mùa vắng và phần thu không bù chi phí mở cửa, đóng cửa để chăm vườn và nghỉ ngơi là hợp lý. Nếu có trải nghiệm theo việc vườn hoặc khách trường học, mở cửa theo lịch đặt trước thay vì mở mỗi ngày.
Làm sao biết du lịch đang có lời thật hay chỉ chuyển tiền từ vườn sang?
Ghi sổ tách bạch thu chi của vườn và của du lịch, tính cả công người nhà và phần năng suất giảm ở khu cho khách. So tổng thu nhập gia đình qua các năm; nếu du lịch tăng mà tổng không tăng, du lịch chưa thật sự đem lại thêm.
Có nên làm thêm sản phẩm chế biến để bán mùa vắng không?
Có thể, nhưng chế biến là một nghề riêng với yêu cầu về an toàn thực phẩm, nhãn mác và đầu ra. Nên bắt đầu nhỏ với sản phẩm gia đình đã làm quen, bán cho khách cũ trước, rồi mới tính đến đóng gói bán rộng.
Quỹ dự phòng cho mùa vắng nên để bao nhiêu?
Không có con số chung. Một cách nghĩ là quỹ nên đủ trả chi phí cố định và các khoản bắt buộc trong suốt những tháng vắng khách theo lịch năm của vườn. Năm đầu chưa có số liệu, nên để dư ra một chút để phòng mùa vắng dài hơn dự tính.
Liên kết với vườn có mùa trái khác cụ thể làm thế nào?
Tìm vườn trong vùng có mùa trái lệch với vườn mình, thống nhất cách giới thiệu khách cho nhau, chất lượng tối thiểu và có chia phần giới thiệu hay không. Bắt đầu bằng việc giới thiệu khách cũ của nhau, sau đó mới tính đến gói chung.