Quản trị rủi ro trong sản xuất nông nghiệp là việc nông hộ chủ động liệt kê những gì có thể làm hỏng một vụ hay một năm làm ăn, đánh giá cái nào dễ xảy ra và gây hại nặng nhất, rồi chọn cách xử lý cho từng cái: tránh, giảm, chuyển cho bên khác gánh, hoặc chấp nhận và để tiền dự phòng. Không cần phần mềm hay chuyên gia; một cuốn sổ, một buổi tối và cả nhà cùng ngồi là đủ để làm phiên bản đầu tiên.
Khác biệt giữa hộ làm ăn bền và hộ lên xuống thất thường thường không nằm ở chuyện ai gặp ít rủi ro hơn, vì thời tiết và giá cả đến với cả xóm như nhau. Khác biệt nằm ở chỗ hộ bền đã nghĩ trước về điều xấu nhất, nên khi nó tới, họ có sẵn phương án thay vì phải xoay xở trong hoảng hốt.
Năm nhóm rủi ro của một nông hộ
Giáo trình quản lý nông trại ở nhiều nước thường chia rủi ro thành năm nhóm. Cách chia này hữu ích vì nó nhắc bạn nhìn ra ngoài thời tiết, thứ ai cũng nghĩ tới đầu tiên.
| Nhóm | Ví dụ ở nông hộ Việt Nam | Dấu hiệu nhóm này đang lớn |
|---|---|---|
| Sản xuất | Bão, lũ, hạn, mặn, rét, sâu bệnh, dịch bệnh vật nuôi | Vùng hay thiên tai, giống mới chưa quen, đàn đông |
| Thị trường | Giá rớt, mất người mua, ách tắc đầu ra, giá vật tư tăng | Một cây con, một kênh bán, cả vùng trồng giống nhau |
| Tài chính | Nợ tới hạn đúng lúc mất thu, lãi tăng, mua chịu nhiều, thiếu tiền mặt | Vay nhiều so với thu, không có quỹ dự phòng |
| Con người | Người làm chính ốm, tai nạn, đi xa, bất hoà trong nhà về chia việc chia tiền | Một người nắm hết việc, không ai thay được |
| Thể chế, pháp lý | Quy định mới về đất, môi trường, an toàn thực phẩm, hợp đồng bị bẻ, tranh chấp ranh giới | Làm trên đất thuê ngắn hạn, hợp đồng miệng |
Đa số nông hộ chỉ quản lý nhóm đầu tiên, vì đó là phần kỹ thuật quen thuộc. Bốn nhóm sau lại là nơi nhiều gia đình bị đánh gục: một khoản nợ đáo hạn đúng năm giá rớt, một trận ốm của người chồng đúng mùa thu hoạch, một hợp đồng thuê đất không được gia hạn.
Lập bảng rủi ro trong một buổi tối
Chuẩn bị một cuốn sổ, kẻ bảng năm cột: rủi ro, khả năng xảy ra, mức tác động, điểm, cách xử lý. Mời những người lớn trong nhà cùng ngồi, kể cả con cái đã đi làm xa nếu gọi được.
- Liệt kê không lọc. Mỗi người nói những gì mình lo. Đừng tranh cãi ở bước này, cứ ghi hết. Đi lần lượt qua năm nhóm ở bảng trên để không bỏ sót.
- Chấm khả năng xảy ra. Dùng thang ba mức: một là hiếm, mấy năm mới có; hai là thỉnh thoảng; ba là gần như năm nào cũng có. Dựa vào kinh nghiệm của nhà mình và của xóm trong những năm qua.
- Chấm mức tác động. Cũng ba mức: một là khó chịu nhưng tự gánh được; hai là mất phần lớn lời của năm; ba là phải bán tài sản lớn hoặc vay nóng.
- Nhân hai điểm. Rủi ro có điểm từ sáu tới chín là nhóm cần xử lý trước. Điểm ba, bốn để sau. Điểm một, hai ghi lại để theo dõi.
- Chọn cách xử lý cho nhóm điểm cao. Mỗi rủi ro một dòng: sẽ tránh, giảm, chuyển giao hay chấp nhận, cụ thể làm gì.
- Giao người và hạn. Ai lo việc đó, trước ngày nào. Việc không có người nhận thường không bao giờ được làm.
- Hẹn ngày xem lại. Mỗi đầu vụ hoặc mỗi năm một lần, mở sổ ra xem rủi ro nào đã xảy ra, cách xử lý có hiệu quả không, có rủi ro mới nào cần thêm.
Thang ba mức có vẻ thô, nhưng chính sự đơn giản giúp cả nhà tham gia được. Mục đích không phải là con số chính xác, mà là cả nhà cùng nhìn thấy những mối lo giống nhau và đồng ý thứ tự ưu tiên.
Ví dụ giả định: bảng rủi ro của một hộ trồng cà phê kèm nuôi heo
Bảng dưới là ví dụ giả định để minh hoạ cách điền, không phải đánh giá cho vùng nào. Hộ này có vườn cà phê, nuôi một đàn heo nhỏ và đang có một khoản vay mua vật tư.
| Rủi ro | Khả năng | Tác động | Điểm | Cách xử lý chọn |
|---|---|---|---|---|
| Giá cà phê rớt mạnh lúc thu hoạch | 2 | 3 | 6 | Giảm: bán rải, giữ một phần ký hợp đồng có giá |
| Dịch bệnh trong đàn heo | 2 | 2 | 4 | Giảm: an toàn sinh học; chuyển giao: cân nhắc bảo hiểm vật nuôi |
| Hạn kéo dài mùa khô | 2 | 3 | 6 | Giảm: trữ nước; chấp nhận: quỹ dự phòng cho tiền tưới thêm |
| Nợ vật tư tới hạn trước khi bán được cà phê | 3 | 2 | 6 | Tránh: thoả thuận lại hạn trả theo mùa thu hoạch |
| Người chồng, lao động chính, bị tai nạn khi làm vườn | 1 | 3 | 3 | Giảm: đồ bảo hộ; chuyển giao: bảo hiểm y tế, tai nạn |
| Hợp đồng thuê một phần đất không được gia hạn | 1 | 2 | 2 | Theo dõi: hỏi chủ đất sớm, ghi hợp đồng có thời hạn |
Nhìn bảng, hộ này thấy ngay ba rủi ro điểm sáu đứng đầu, trong đó có một rủi ro tài chính mà trước đây họ không coi là rủi ro: nợ vật tư tới hạn lệch với mùa thu hoạch. Chỉ cần một cuộc thương lượng lại hạn trả, rủi ro này giảm hẳn mà không tốn đồng nào.
Bốn cách xử lý rủi ro, nói bằng việc cụ thể
Tránh. Không làm việc mang rủi ro đó nữa, hoặc thay đổi để rủi ro không còn. Ví dụ: không vay nợ có ngày tới hạn trước mùa thu hoạch; không thả nuôi vào tháng hay có lũ; không ký hợp đồng miệng với người mua lạ. Tránh là cách rẻ nhất nhưng đôi khi đồng nghĩa bỏ qua một cơ hội.
Giảm. Vẫn làm, nhưng làm sao cho khả năng xảy ra hoặc mức tác động nhỏ đi. Ví dụ: chia diện tích ra hai cây con; bán rải nhiều đợt; tiêm phòng đủ; đắp bờ cao hơn; mặc đồ bảo hộ khi phun thuốc. Phần lớn công sức quản trị rủi ro rơi vào nhóm này.
Chuyển giao. Trả tiền để bên khác gánh một phần rủi ro. Bảo hiểm là hình thức rõ nhất. Hợp đồng tiêu thụ có giá sàn chuyển một phần rủi ro giá sang người mua. Tham gia hợp tác xã chia rủi ro với các thành viên khác. Chuyển giao luôn có giá: phí bảo hiểm, phần lời bị bỏ khi giá lên cao hơn giá sàn.
Chấp nhận. Với rủi ro nhỏ, hiếm, hoặc chi phí xử lý quá cao, bạn chọn tự gánh. Nhưng chấp nhận có kế hoạch nghĩa là có sẵn tiền trong quỹ dự phòng cho nó. Chấp nhận mà không có quỹ thì không phải quản trị rủi ro, mà là cầu may.
Giảm rủi ro cũng có giá: đừng giảm đến mức không còn lời
Mọi biện pháp giảm rủi ro đều tốn tiền hoặc tốn cơ hội. Bảo hiểm tốn phí. Đa dạng cây con làm mất lợi thế quy mô. Bán có hợp đồng giá sàn bỏ lỡ phần lời ở năm giá cao. Giữ quỹ dự phòng nghĩa là có một khoản tiền không được đưa vào sản xuất. Nếu cố xoá hết mọi rủi ro, nông hộ có thể an toàn mà gần như không còn lời.
Cân bằng hợp lý là xử lý triệt để những rủi ro có thể làm gia đình sụp đổ, tức nhóm có mức tác động ba, và chấp nhận có kế hoạch những rủi ro nhỏ hơn. Một hộ trẻ còn sức lao động, chưa có con đi học, có thể chấp nhận nhiều rủi ro hơn để tích luỹ nhanh. Một hộ lớn tuổi, đang nuôi con học đại học, nên ưu tiên an toàn. Không có mức đúng cho mọi người.
Câu hỏi giúp cân bằng là: nếu điều xấu nhất trong danh sách xảy ra năm nay, gia đình có còn làm tiếp được năm sau không? Nếu câu trả lời là có, dù vất vả, thì mức rủi ro đang chấp nhận được. Nếu là không, cần xử lý thêm trước khi bước vào vụ.
Những rủi ro nông hộ hay bỏ quên
Khi lập bảng lần đầu, phần lớn gia đình kể ngay thời tiết, sâu bệnh, giá cả. Những rủi ro dưới đây ít được nhắc tới hơn, nhưng đã làm nhiều hộ lao đao. Đọc qua và tự hỏi nhà mình có cái nào không:
- Nợ chồng mùa vụ. Khoản vay hay tiền mua chịu tới hạn trước khi thu hoạch, buộc phải bán non hoặc vay chỗ khác để trả.
- Một người mua duy nhất. Bán hết cho một thương lái quen nhiều năm; người đó nghỉ, đổi nghề hay chậm trả là cả nhà kẹt.
- Đất thuê ngắn hạn, thuê miệng. Đầu tư cây lâu năm, nhà lưới trên đất thuê mà hợp đồng không ghi thời hạn hoặc không có văn bản.
- Bảo lãnh, đứng tên vay hộ người thân. Người kia không trả thì nhà mình gánh, đúng lúc nhà mình cũng đang khó.
- Hụi, họ, góp vốn trao tay. Dây hụi vỡ hay người cầm vốn biến mất có thể lấy đi cả khoản tích luỹ.
- Quy định mới. Yêu cầu về an toàn thực phẩm, mã số vùng trồng, môi trường chăn nuôi thay đổi khiến hàng bán không được ở kênh cũ nếu không kịp đáp ứng.
- Lừa đảo nhắm vào nông dân. Mời nuôi con lạ "bao tiêu giá cao", bán giống đắt kèm hứa thu mua, mạng lưới đa cấp nông nghiệp, tin nhắn giả ngân hàng.
Mỗi rủi ro trong danh sách này đều có cách giảm khá rẻ: thoả thuận lại hạn trả theo mùa, giữ ít nhất hai người mua, làm hợp đồng thuê đất bằng văn bản có thời hạn, từ chối đứng tên vay hộ, chỉ gửi tiền ở tổ chức được cấp phép, theo dõi quy định qua cán bộ nông nghiệp, và kiểm chứng mọi lời mời làm ăn hứa hẹn lời cao.
Rủi ro khi làm quản trị rủi ro và cách giảm
Lập xong rồi cất ngăn kéo. Bảng rủi ro chỉ có giá trị khi được xem lại. Cách giảm: gắn ngày xem lại vào một mốc cố định như ngày bắt đầu làm đất hay ngày bán đợt hàng đầu tiên.
Chỉ một người lập. Người chồng có thể không thấy rủi ro sức khoẻ của chính mình, người vợ có thể không biết hết các khoản nợ. Cách giảm: lập cùng nhau, mỗi người góp ý về phần mình nắm rõ.
Sợ quá không dám làm gì. Nhìn danh sách dài dễ thấy nản. Cách giảm: chỉ xử lý ba rủi ro điểm cao nhất trong năm đầu, phần còn lại để năm sau.
Tin vào một biện pháp duy nhất. Mua bảo hiểm rồi nghĩ đã an toàn, hoặc ký bao tiêu rồi nghĩ không còn lo giá. Cách giảm: với mỗi rủi ro lớn, có ít nhất hai lớp xử lý, như vừa giảm vừa có quỹ.
Câu hỏi thường gặp
Quản trị rủi ro có cần thiết với nông hộ nhỏ chỉ vài sào ruộng không?
Cần, và có khi còn cần hơn hộ lớn, vì hộ nhỏ ít lớp đệm tài chính. Tuy vậy, bảng rủi ro của hộ nhỏ ngắn gọn hơn nhiều: vài rủi ro chính, vài biện pháp rẻ như lệch lịch thu hoạch, giữ một khoản tiền nhỏ, mua bảo hiểm y tế cho cả nhà. Không cần phức tạp.
Bao lâu nên xem lại bảng rủi ro một lần?
Ít nhất mỗi năm một lần, tốt nhất là trước mỗi vụ chính. Ngoài ra nên xem lại ngay khi có thay đổi lớn: vay khoản mới, mở rộng quy mô, đổi cây con, có người trong nhà ốm hay đi làm xa. Những thay đổi này thường làm xuất hiện rủi ro mới mà bảng cũ chưa có.
Hợp tác xã có nên lập bảng rủi ro chung không?
Nên. Hợp tác xã có thêm rủi ro riêng như thành viên bỏ hợp đồng, người mua lớn chậm trả, quản lý quỹ thiếu minh bạch. Lập bảng trong đại hội hoặc họp thành viên giúp mọi người cùng hiểu và cùng chịu trách nhiệm. Bảng của hợp tác xã không thay được bảng của từng hộ.
Làm sao chấm khả năng xảy ra khi chưa có kinh nghiệm?
Hỏi người làm lâu năm trong xóm, cán bộ khuyến nông, hội nông dân về những năm thiên tai, dịch bệnh, giá rớt gần đây. Ghi lại theo năm. Người mới về quê nên chấm thận trọng hơn, tức cao hơn một chút so với cảm nhận, cho tới khi có vài năm kinh nghiệm của riêng mình.
Có mẫu bảng rủi ro nào dùng ngay được không?
Mẫu đơn giản nhất là năm cột như bài đã nêu: rủi ro, khả năng, tác động, điểm, cách xử lý; thêm hai cột người lo và ngày xem lại nếu muốn. Bạn có thể kẻ trên giấy hoặc dùng bảng tính trên điện thoại. Điều quan trọng là nội dung do chính gia đình điền, không chép của nhà khác.
Rủi ro mâu thuẫn trong gia đình có nên ghi vào bảng không?
Nên, nếu nó ảnh hưởng tới việc làm ăn. Mâu thuẫn chia việc, chia tiền, quyền quyết định giữa các thế hệ là nguyên nhân khiến nhiều trang trại gia đình đổ vỡ. Ghi ra để có cơ hội nói chuyện thẳng thắn, đặt quy ước rõ ràng, như ai quyết định khoản chi lớn, lời chia thế nào.