Rủi ro giá nông sản: nông hộ giảm thiệt hại thế nào trước vụ, trong vụ và lúc bán

Rủi ro giá nông sản là khả năng giá bán lúc thu hoạch thấp hơn hẳn mức bạn đã tính khi xuống giống, tới mức không đủ bù chi phí. Đây là rủi ro lớn nhất với nhiều nông hộ, nhưng gần như không có hợp đồng bảo hiểm nông nghiệp thông thường nào che. Cách giảm thiệt hại vì thế nằm trong tay chính người sản xuất: không dồn hết vào một cây con, khoá trước một phần giá bằng hợp đồng tiêu thụ, tính chi phí theo kịch bản giá xấu, bán rải nhiều đợt và giữ quỹ dự phòng.

Không có cách nào xoá hẳn rủi ro giá. Mục tiêu thực tế là biến một năm giá rớt từ cú đánh có thể làm gia đình vỡ nợ thành một năm lời ít hoặc lỗ nhẹ mà vẫn làm tiếp được. Bài này sắp xếp các việc theo thời gian: trước vụ, trong vụ, lúc bán, và khi giá đã rớt.

Vì sao giá nông sản hay rớt cùng một lúc

Nông sản có mấy đặc điểm khiến giá dao động mạnh hơn hàng hoá công nghiệp. Thứ nhất, cung dồn theo mùa: cả vùng thu hoạch trong vài tuần, lượng hàng tung ra chợ cùng lúc, trong khi nhu cầu tiêu dùng không tăng theo. Thứ hai, nhiều loại hàng tươi không giữ được lâu: rau, trái chín, cá tôm sống phải bán trong vài ngày, nên người bán ở thế yếu khi mặc cả.

Thứ ba là độ trễ của cây lâu năm và vật nuôi. Khi giá một loại trái cây lên cao, nhiều nơi cùng trồng mới, nhưng phải vài năm sau cây mới cho trái. Tới lúc đó, diện tích đã tăng gấp nhiều lần, cung vượt cầu, giá rớt. Chu kỳ này lặp lại với nhiều loại cây, con và được gọi là chu kỳ "được giá thì mất mùa, được mùa thì mất giá" mà nông dân ở đâu cũng quen.

Thứ tư là phụ thuộc vào một thị trường. Một mặt hàng bán chủ yếu qua một cửa khẩu hay cho một nhóm thương lái, chỉ cần thị trường đó thay đổi yêu cầu, siết kiểm dịch hay ách tắc vận chuyển, giá trong nước có thể rớt ngay trong vài ngày. Hiểu những cơ chế này giúp bạn nhận ra trước những năm nguy hiểm: năm cả vùng vừa trồng ồ ạt, năm thị trường chính có biến động.

Trước khi xuống giống: những quyết định giảm rủi ro rẻ nhất

Nhìn diện tích của cả vùng, không chỉ ruộng nhà mình. Hỏi cán bộ nông nghiệp, đại lý giống, đi một vòng xem hàng xóm đang trồng gì. Nếu năm nay cả xã chuyển sang cùng một cây, khả năng giá thu hoạch thấp sẽ cao hơn. Đi ngược đám đông một phần diện tích thường là cách giảm rủi ro rẻ nhất.

Không dồn toàn bộ đất và vốn vào một thứ. Giữ ít nhất hai nguồn thu có lịch thu hoạch và thị trường khác nhau. Không nhất thiết đa dạng nhiều, chỉ cần hai cây con không cùng rớt giá một lúc. Phần lập kế hoạch cơ cấu cây con được bàn kỹ ở danh mục kế hoạch kinh doanh nông hộ của trang.

Lệch lịch thu hoạch. Trồng sớm hoặc muộn hơn chính vụ một chút, hoặc chia diện tích ra hai ba đợt, giúp bạn không phải bán toàn bộ đúng tuần giá thấp nhất. Kỹ thuật làm trái vụ cần hỏi người làm nghề và trang chuyên về trồng trọt; ở đây chỉ nói tới lợi ích về giá.

Khoá trước giá cho một phần sản lượng. Hợp đồng tiêu thụ với hợp tác xã, doanh nghiệp, hay người mua quen có giá sàn giúp bạn biết chắc một phần thu. Không nên ký toàn bộ, cũng không nên bỏ hẳn. Cách đọc hợp đồng bao tiêu cho kỹ có ở danh mục liên kết sản xuất của trang.

Trong vụ: tính chi phí theo ba kịch bản giá

Một phép thử đơn giản: tính lời lỗ của vụ theo ba mức giá thay vì chỉ một mức kỳ vọng. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một hộ trồng một loại trái cây, đơn vị là "phần" để tránh con số thật; bạn thay bằng số liệu của chính mình.

Kịch bản giá xấu là kịch bản quan trọng nhất. Nếu ở kịch bản này gia đình phải bán đất hoặc vay nóng, mức đầu tư của vụ đang quá sức. Cách điều chỉnh là giảm diện tích, giảm chi phí không thiết yếu, ký thêm hợp đồng giá sàn, hoặc tăng quỹ dự phòng trước khi làm.

Trong vụ, hãy theo dõi giá định kỳ qua nhiều nguồn: thương lái quen, chợ đầu mối, hợp tác xã, tin tức nông nghiệp. Mục đích không phải là đoán giá, mà là nhận ra sớm khi thị trường đi về kịch bản xấu, để có thời gian chuẩn bị phương án bán.

Lúc bán: đừng bán tất cả vào một ngày

Bán rải nhiều đợt. Chia sản lượng ra nhiều lần bán giúp giá bình quân của bạn gần với giá trung bình của mùa, tránh rơi đúng vào tuần thấp nhất. Với hàng giữ được như lúa, cà phê nhân, tiêu, hạt điều, cách này dễ làm hơn.

Giữ hàng chỉ khi tính được chi phí giữ. Giữ hàng chờ giá có chi phí: kho, hao hụt, lãi vốn bị chôn, rủi ro hư hỏng, và rủi ro giá còn xuống thấp hơn. Chỉ giữ phần sản lượng mà nếu giá không lên, gia đình vẫn chịu được. Không vay tiền để giữ hàng chờ giá.

Có ít nhất hai kênh bán. Thương lái, hợp tác xã, chợ đầu mối, cơ sở chế biến, khách lẻ qua mạng. Khi một kênh ép giá, bạn còn chỗ khác để so. Bán online phía người bán được bàn riêng ở danh mục bán nông sản online.

Sơ chế khi chi phí hợp lý. Phơi sấy, làm khô, sơ chế đơn giản giúp kéo dài thời gian bán. Nhưng sơ chế cần thiết bị, công, và phải có người mua dạng sơ chế. Tính kỹ trước khi đầu tư lúc giá đang rớt.

Giữ chất lượng đều để không bị ép giá oan. Khi hàng nhiều, người mua kén hơn và dùng chất lượng làm lý do hạ giá. Hàng phân loại sẵn theo cỡ, theo độ chín, sạch sẽ, đóng đúng quy cách người mua quen dùng giúp bạn giữ được giá của loại tốt thay vì bị gộp chung giá xô. Việc phân loại tốn thêm công, nhưng vào năm giá thấp, chênh lệch giữa hàng loại một và hàng xô thường là phần lời còn lại.

Khi giá đã rớt: bán, giữ, sơ chế hay chưa thu hoạch

Khi giá đã xuống dưới mức tính toán, các lựa chọn thường có điều kiện riêng. Bảng giúp bạn đặt câu hỏi đúng thay vì quyết định theo cảm xúc.

Phép tính quan trọng ở bước này là so giá bán với chi phí còn phải bỏ ra từ giờ: tiền công thu hái, vận chuyển, bao bì. Tiền đã chi cho phân, giống từ đầu vụ đã mất, dù bán hay không. Quyết định nên dựa vào phần chi phí còn phải chi, không dựa vào số tiền đã bỏ ra.

Tự dựng sổ giá của nhà mình qua nhiều năm

Một công cụ rẻ mà ít nông hộ làm là ghi giá. Mỗi lần bán, ghi một dòng: ngày, loại hàng, số lượng, giá, bán cho ai. Mỗi tuần trong mùa thu hoạch, ghi thêm giá hỏi được từ ba nguồn khác nhau. Sau ba bốn năm, cuốn sổ này cho bạn thấy những điều không ai nói cho bạn: giá thường thấp nhất vào tuần nào, cao nhất vào tuần nào, chênh lệch giữa đầu vụ và giữa vụ bao nhiêu, người mua nào trả sòng phẳng.

Từ sổ giá, bạn có thể đặt kỳ vọng thực tế hơn khi lập kế hoạch vụ sau. Thay vì lấy giá của năm đỉnh làm chuẩn, hãy lấy mức trung bình của vài năm, và lấy năm thấp nhất làm kịch bản xấu. Đây là cách người làm kinh tế nông nghiệp lâu năm vẫn làm, chỉ khác là họ ghi trong đầu sau mấy chục mùa, còn người mới cần ghi ra giấy.

Sổ giá còn giúp khi thương lượng. Khi người mua nói "năm nào cũng giá này", bạn có số liệu của chính mình để đối chiếu. Với tổ hợp tác, hợp tác xã, gom sổ giá của nhiều hộ lại sẽ có bức tranh rõ hơn nữa về thị trường địa phương. Điện thoại có ứng dụng ghi chú hay bảng tính đơn giản cũng dùng được, nhưng một cuốn sổ giấy để cạnh cân hàng thường được ghi đều hơn.

Rủi ro và cách giảm khi giá xuống

Người mua hứa giá cao rồi bỏ cọc. Lúc giá rớt, xuất hiện người đặt cọc mua giá cao hơn thị trường, rồi viện cớ chất lượng để ép giá khi tới thu hoạch, hoặc không tới. Cách giảm: ghi rõ tiêu chuẩn chất lượng, cách xử lý khi bên mua không tới, giữ tiền cọc đủ lớn.

Thông tin giá không kiểm được. Giá truyền miệng, giá trên mạng xã hội có thể sai hoặc bị thổi lên. Cách giảm: so ít nhất ba nguồn, hỏi giá thực đã giao dịch, không chỉ giá chào.

Kêu gọi "giải cứu" rồi kẹt hàng. Dồn hàng cho một đợt kêu gọi tiêu thụ không có người chịu trách nhiệm rõ có thể để lại hàng hư và nợ tiền vận chuyển. Cách giảm: làm việc với đầu mối có tên tuổi, có thoả thuận về số lượng và thanh toán.

Vay để trồng lại đúng cây vừa rớt giá. Sau năm giá rớt nhiều hộ chặt bỏ, năm sau giá lại lên. Hoặc ngược lại, vay để mở rộng khi giá đang đỉnh. Cách giảm: quyết định đổi cây trồng dựa vào kế hoạch nhiều năm, không theo giá của một mùa.

Câu hỏi thường gặp

Có bảo hiểm nào trả tiền khi giá nông sản rớt không?

Ở Việt Nam hiện nay, các sản phẩm bảo hiểm nông nghiệp thông thường chủ yếu che thiên tai, dịch bệnh, không che rủi ro giá. Một số nước có công cụ bảo hiểm thu nhập hoặc hợp đồng phái sinh nông sản cho nông trại lớn, nhưng với nông hộ nhỏ, công cụ thực tế vẫn là đa dạng, hợp đồng giá sàn, bán rải và quỹ dự phòng.

Có nên giữ lúa, cà phê trong kho chờ giá lên không?

Chỉ nên giữ phần mà nếu giá không lên, gia đình vẫn sống được và trả được nợ đúng hạn. Tính đủ chi phí giữ: kho, hao hụt, lãi vốn. Không vay để giữ hàng. Nếu gửi kho đại lý, cần giấy tờ ghi rõ khối lượng, chất lượng, cách chốt giá và quyền rút hàng.

Làm sao biết năm nay có nguy cơ rớt giá?

Không ai dự báo chắc giá được. Nhưng có dấu hiệu nên chú ý: diện tích cả vùng tăng mạnh vài năm trước với cây lâu năm, nhiều nơi cùng trồng một loại trong cùng vụ, thị trường tiêu thụ chính có thay đổi về yêu cầu nhập khẩu. Khi thấy các dấu hiệu này, nên tăng tỷ lệ bán có hợp đồng.

Ký hợp đồng giá sàn rồi mà giá thị trường cao hơn thì có thiệt không?

Có thể thiệt phần chênh lệch ở năm giá cao, đổi lại được bảo vệ ở năm giá thấp. Đó là giá của sự chắc chắn. Vì vậy nên chỉ ký một phần sản lượng, phần còn lại bán theo thị trường. Tuyệt đối giữ chữ tín khi đã ký; bẻ kèo làm mất người mua lâu dài.

Giá rớt mà nợ vật tư tới hạn thì làm gì?

Chủ động gặp đại lý vật tư hoặc bên cho vay trước ngày tới hạn, trình bày tình hình, đề nghị gia hạn hoặc chia nhỏ khoản trả, kèm kế hoạch trả cụ thể. Người cho vay thường dễ chấp nhận hơn khi được báo sớm. Tránh vay nóng để trả nợ cũ vì sẽ làm khoản nợ phình nhanh.

Hợp tác xã giúp gì khi giá nông sản rớt?

Hợp tác xã có thể gom hàng để có lượng lớn, mặc cả tốt hơn với người mua, ký hợp đồng tiêu thụ cho cả nhóm, đầu tư kho hoặc máy sấy dùng chung, và tìm kênh bán khác. Khả năng thực tế phụ thuộc vào năng lực từng hợp tác xã, nên hỏi rõ trước khi trông chờ.