Những sai lầm hay gặp nhất khi khởi nghiệp nông nghiệp là làm lớn ngay từ đầu, sản xuất trước rồi mới tìm người mua, tính thiếu chi phí (nhất là công lao động và hao hụt), tin vào lời hứa bao tiêu không có bảo đảm, và đặt toàn bộ vốn vào một loại cây con. Hầu hết các sai lầm này đều có dấu hiệu sớm; người tránh được không phải là người giỏi đoán trước, mà là người chịu nhìn sổ sách và dừng lại đúng lúc.
Nông nghiệp có những đặc điểm khiến sai lầm đắt hơn các ngành khác: vòng quay chậm, phụ thuộc thời tiết, hàng tươi không chờ được, và tài sản như chuồng trại, nhà màng khó bán lại. Một quyết định sai lúc đầu có thể kéo dài hậu quả nhiều năm.
Bài này gom các sai lầm theo bốn nhóm: thị trường, tiền, con người và kỹ thuật, kèm theo dấu hiệu sớm và cách xử lý. Phần cuối bàn về câu hỏi khó nhất: khi nào bỏ cuộc là khôn ngoan.
Sai lầm về thị trường
Sản xuất trước, tìm người mua sau. Đây là sai lầm phổ biến nhất. Một vụ trồng xong mà chưa biết bán cho ai, bán ở đâu, bán theo quy cách nào thì người trồng ở thế yếu nhất khi thương lượng. Cách tránh là bán thử trước khi làm lớn, và có ít nhất vài người mua đã nói rõ nhu cầu.
Chọn sản phẩm vì thấy người khác lời. Khi một loại cây con được nhiều người nói tới, khả năng cao là đã có rất nhiều người cùng trồng, cùng nuôi. Đến lúc bạn có hàng, cung đã vượt cầu. Hãy hỏi: khi mình thu hoạch, sẽ có bao nhiêu người khác cũng thu hoạch cùng lúc? Đi hỏi các cửa hàng giống, vật tư trong vùng xem gần đây họ bán giống đó cho bao nhiêu hộ, đó là một cách đo khá sát.
Nhầm khách quen với thị trường. Người thân, bạn bè mua ủng hộ không đại diện cho người mua thật. Cần bán được cho người lạ, và người lạ mua lại, mới có cơ sở.
Bỏ qua chi phí đưa hàng tới người mua. Sản phẩm rất ngon ở vườn nhưng tới tay khách xa đã héo, dập, hoặc chi phí giữ lạnh và vận chuyển ăn hết phần lời. Tính khâu giao hàng ngay từ đầu, không phải sau cùng.
Sai lầm về tiền
Đầu tư cơ sở vật chất trước khi có đầu ra. Nhà màng, chuồng trại kiên cố, máy móc đắt tiền là những khoản khó lấy lại nếu dự án không thành. Năm đầu nên thuê, mượn, làm tạm; đầu tư lớn khi đã biết chắc cần gì.
Không tính công lao động của mình. Nhiều hộ thấy dự án có lời vì không tính công của chính mình và người nhà. Khi quy ra tiền công thuê ngoài, có khi đang lỗ. Ghi số ngày công vào sổ, dù chưa trả tiền cho ai.
Dùng vốn vay ngắn hạn cho việc dài hạn. Vay một khoản phải trả trong vài tháng để trồng cây vài năm mới thu hoạch là đặt mình vào thế phải bán non hoặc vay nóng để trả. Kỳ hạn vay nên khớp với thời gian thu tiền về.
Không có quỹ dự phòng. Một vụ mất mùa, một lứa dịch bệnh có thể đến bất cứ lúc nào. Không có quỹ dự phòng thì một biến cố nhỏ cũng thành khủng hoảng.
Trộn tiền nhà với tiền làm ăn. Tiền sinh hoạt, tiền học của con, tiền làm ăn chung một túi thì không ai biết dự án thật sự lời hay lỗ, và rất dễ tiêu lẹm vào vốn.
Sai lầm về con người
Khởi nghiệp ở nông thôn hiếm khi là việc của một người. Có bố mẹ cho mượn đất, anh em góp tiền, hàng xóm làm thuê, bạn bè cùng góp sức. Sai lầm thường gặp là không nói rõ từ đầu ai được gì, ai chịu gì. Khi có lời, người này nghĩ mình góp nhiều hơn; khi lỗ, người kia nghĩ mình không có lỗi. Những cuộc làm ăn chung giữa người thân đổ vỡ thường kéo theo cả tình cảm gia đình.
Cách phòng tránh không phức tạp: viết ra giấy những thoả thuận cơ bản, dù là người nhà. Đất của ai, dùng trong bao lâu, tiền góp bao nhiêu, công góp thế nào, lời chia ra sao, lỗ chịu ra sao, ai có quyền quyết định việc gì, muốn rút ra thì làm thế nào.
Một sai lầm khác là phụ thuộc vào một người duy nhất có tay nghề. Ví dụ giả định: chỉ một người thợ biết cách ủ men, hoặc chỉ một người biết chăm một giống cây khó. Khi người đó ốm, bỏ đi hoặc bất đồng, cả dự án đứng lại. Hãy ghi lại quy trình, và để ít nhất hai người biết làm những khâu quan trọng. Với người làm thuê, trả công đúng hẹn và đối xử tử tế giúp bạn giữ được người giỏi qua nhiều mùa, điều rất khó khi lao động nông thôn ngày càng đi làm xa.
Cuối cùng là đánh giá thấp quan hệ với cộng đồng xung quanh. Gây mùi, gây ồn, lấn nước tưới, chở hàng làm hỏng đường làng đều có thể khiến hàng xóm phản ứng. Ở nông thôn, một dự án mất lòng xóm giềng sẽ gặp khó ở mọi việc, từ thuê người đến mua vật tư.
Sai lầm về kỹ thuật và thông tin
Người trẻ về quê thường học kỹ thuật qua video và các nhóm trên mạng. Đây là nguồn tham khảo tốt, nhưng có hai vấn đề. Thứ nhất, điều kiện đất, nước, khí hậu trong video có thể khác hẳn nơi bạn ở. Thứ hai, nhiều nội dung được làm ra để bán giống, bán vật tư, bán khoá học, nên chỉ kể phần thành công.
Sai lầm hay gặp là bỏ qua người làm lâu năm ngay trong vùng vì nghĩ cách của họ đã cũ. Thực ra, họ biết rõ những điều không có trong video: mùa nào hay mưa đá, chân ruộng nào úng, loại sâu bệnh nào thường bùng lên. Kết hợp kiến thức mới với kinh nghiệm địa phương thường cho kết quả tốt hơn dùng riêng một bên.
Một sai lầm nữa là mua giống, vật tư từ nguồn không rõ ràng vì rẻ hơn hoặc vì được giới thiệu là giống mới, giống lạ. Giống kém có thể làm mất cả một vụ, thậm chí vài năm với cây lâu năm. Nên mua ở cơ sở có giấy tờ, hỏi cơ quan khuyến nông, và trồng thử một lượng nhỏ trước khi làm diện rộng. Chi tiết kỹ thuật canh tác, chăn nuôi bạn nên tìm ở các nguồn chuyên về kỹ thuật và hỏi cán bộ khuyến nông địa phương.
Dấu hiệu sớm và việc nên làm ngay
Sai lầm hiếm khi đến đột ngột. Thường có những dấu hiệu từ sớm mà nếu để ý, bạn kịp xoay xở:
| Dấu hiệu sớm | Có thể đang mắc sai lầm gì | Việc nên làm ngay |
|---|---|---|
| Hàng thu hoạch xong vẫn chưa có người hỏi mua | Sản xuất trước, tìm người mua sau | Ngừng mở rộng, dồn sức tìm kênh bán, bán thử nhiều nhóm |
| Khách chỉ mua khi được giảm giá sâu | Sản phẩm chưa đủ khác biệt hoặc sai nhóm khách | Hỏi khách lý do, thử nhóm khách khác |
| Phải vay thêm để trả khoản vay cũ | Kỳ hạn vay không khớp dòng tiền | Dừng vay thêm, làm việc với bên cho vay về lịch trả |
| Người góp vốn bắt đầu than phiền | Thoả thuận ban đầu không rõ | Ngồi lại, viết ra thoả thuận, kể cả khi đã muộn |
| Quỹ dự phòng tụt dần mỗi tháng | Chi phí cao hơn dự tính, thu chậm hơn | Cắt khoản chi không thiết yếu, xem lại quy mô |
Điểm chung của cột cuối là dừng lại để nhìn trước khi đi tiếp. Phản xạ tự nhiên khi gặp khó là cố gắng hơn, bỏ thêm tiền, thêm công. Đôi khi đó là đúng, nhưng thường thì việc cần làm trước là hiểu vì sao đang khó.
Thói quen giúp tránh phần lớn các bẫy
Không cần nhớ hết danh sách sai lầm. Giữ được vài thói quen dưới đây, bạn sẽ tự tránh được phần lớn chúng:
- Ghi sổ mỗi ngày: thu, chi, số công, sản lượng, hao hụt. Mười phút mỗi tối giúp bạn nhìn thấy vấn đề trước khi nó thành khủng hoảng.
- Thử nhỏ trước mỗi thay đổi lớn: giống mới, kênh bán mới, sản phẩm mới đều nên có một vòng thử ở quy mô mà mất đi không đau.
- Hỏi người làm lâu năm trước khi quyết: một buổi trò chuyện với người đã làm ngành đó trong vùng có thể giúp bạn tránh một vụ sai.
- Viết thoả thuận ra giấy: với người góp vốn, người cho thuê đất, người mua sỉ, người làm thuê. Giấy tờ đơn giản vẫn hơn lời nói.
- Giữ quỹ dự phòng không đụng tới: coi đó là tiền của một biến cố chưa xảy ra, không phải tiền để mở rộng.
- Tổng kết sau mỗi vụ: viết ra ba điều làm tốt, ba điều cần sửa, và một quyết định cho vụ sau.
- Giữ sức khoẻ: người khởi nghiệp kiệt sức thường ra quyết định tồi. Ngủ đủ, nghỉ đúng lúc cũng là quản trị rủi ro.
Khi nào bỏ cuộc là khôn, khi nào là bỏ quá sớm
Không ai muốn bỏ cuộc, nhất là khi đã nói với cả làng rằng mình về quê lập nghiệp. Nhưng biết dừng đúng lúc là một kỹ năng, không phải thất bại. Người dừng kịp thời giữ được vốn, sức và lòng tin để làm việc tiếp theo; người cố quá thường mất cả ba.
Bỏ cuộc thường là khôn khi những điều sau cùng xảy ra: đã thử nhiều cách bán, nhiều nhóm khách mà vẫn không có người mua lại; mỗi đơn vị sản phẩm bán ra đều thấp hơn giá thành sau khi đã cố cắt giảm chi phí; quỹ dự phòng đã chạm mức bạn tự đặt từ đầu; và để tiếp tục, bạn phải vay thêm hoặc dùng tiền thiết yếu của gia đình.
Ngược lại, có thể bạn đang bỏ quá sớm nếu chỉ mới qua một vụ, và thất bại có nguyên nhân rõ, sửa được, như thời tiết bất thường, sai thời điểm gieo trồng, chọn sai một kênh bán. Hoặc khách hàng vẫn quay lại đều, chỉ là quy mô chưa đủ để có lời. Trong những trường hợp này, sửa và thử thêm một vòng thường đáng hơn dừng hẳn.
Cách tốt nhất là đặt điểm dừng từ trước khi bắt đầu, khi đầu óc còn tỉnh táo: dừng nếu sau bao nhiêu tháng, bao nhiêu vụ mà vẫn chưa đạt những dấu hiệu nào. Viết ra, nói với người thân. Khi đến lúc, bạn chỉ cần mở tờ giấy ra đọc lại.
Câu hỏi thường gặp
Sai lầm lớn nhất của người mới khởi nghiệp nông nghiệp là gì?
Phổ biến nhất là sản xuất trước rồi mới đi tìm người mua, kèm theo việc đầu tư lớn ngay từ đầu. Hai sai lầm này cộng lại khiến người mới vừa ở thế yếu khi bán hàng, vừa không còn đường lùi khi gặp khó. Bán thử nhỏ trước khi làm lớn là cách phòng tránh hiệu quả nhất.
Có nên vay ngân hàng để khởi nghiệp nông nghiệp ngay từ đầu?
Thường không nên vay lớn khi chưa có kết quả bán thử và chưa có sổ sách. Nếu cần vay, kỳ hạn phải khớp với thời gian thu tiền về và bạn phải có phương án trả nợ ngay cả khi một vụ thất bát. Tránh tuyệt đối các khoản vay nóng, vay qua ứng dụng không rõ nguồn gốc.
Làm sao biết một mô hình được quảng cáo trên mạng có đáng tin không?
Hỏi được ai đã làm thật và đến tận nơi xem; xem người giới thiệu kiếm tiền từ đâu, có phải từ bán giống, vật tư, khoá học không; đọc kỹ cam kết bao tiêu và hỏi cơ quan khuyến nông. Mô hình nào hứa lãi lớn, chắc chắn, nhanh thì càng cần thận trọng.
Thất bại một lần thì có nên làm lại không?
Nhiều người làm tốt ở lần thứ hai nhờ bài học của lần đầu. Điều quan trọng là hiểu rõ vì sao lần trước không thành, còn đủ vốn và sức để thử lại mà không đặt gia đình vào rủi ro lớn, và lần này bắt đầu nhỏ hơn, thử kỹ hơn.
Có nên làm chung với người thân để giảm rủi ro không?
Làm chung giúp chia sẻ vốn, công sức và rủi ro, nhưng cũng thêm rủi ro về quan hệ. Nếu làm chung, hãy viết ra thoả thuận rõ ràng về góp vốn, chia lời, chịu lỗ, quyền quyết định và cách rút ra. Đừng nghĩ rằng người nhà thì không cần giấy tờ.
Đặt điểm dừng cho dự án như thế nào?
Trước khi bắt đầu, ghi ra một mốc thời gian hoặc số vụ, cùng vài dấu hiệu cụ thể phải đạt được, ví dụ giả định có khách mua lại đều, giá bán bù được giá thành. Đồng thời đặt mức quỹ dự phòng tối thiểu. Nếu chạm mốc mà không đạt, dừng hoặc đổi hướng theo đúng điều đã viết.