Muốn theo dõi giá nông sản trên mạng cho đúng, bạn chọn vài nguồn cố định và đáng tin, phân biệt rõ đó là giá ở khâu nào (tại vườn, đại lý, chợ đầu mối, bán lẻ hay giá thế giới), rồi quy đổi về giá tại vườn nhà mình bằng cách trừ chi phí vận chuyển, phân loại và hao hụt. Con số đã quy đổi mới là mốc để thương lượng; con số đọc thẳng trên mạng thường cao hơn giá thương lái có thể trả.
Không ít nhà vườn đọc giá trên mạng rồi thấy thương lái trả thấp hơn và nghĩ mình bị ép. Có khi đúng, có khi không, vì hai con số đang nói về hai thứ khác nhau. Bài này giúp bạn phân biệt các loại giá, chọn nguồn tin, ghi giá để thấy xu hướng, và nhận ra tin giá thổi phồng.
Có những loại giá nào và chúng khác nhau ra sao?
Cùng một mặt hàng, cùng một ngày có thể có năm sáu mức giá khác nhau. Chúng không mâu thuẫn mà phản ánh các khâu khác nhau của chuỗi:
| Loại giá | Là giá ở đâu | Dùng để làm gì | Hay bị hiểu lầm thế nào |
|---|---|---|---|
| Giá tại vườn, tại ruộng | Thương lái trả khi tự thu hoạch hoặc tự chở | So trực tiếp với giá được trả | Khác nhau nhiều giữa các vùng, các vườn |
| Giá thu mua của đại lý | Đại lý, vựa trả khi nông hộ chở hàng tới | Biết có nên tự chở đi bán không | Thường đã tính phân loại, độ ẩm, tạp chất |
| Giá chợ đầu mối | Giá bán sỉ tại chợ lớn ở thành phố | Thấy xu hướng cung cầu chung | Đã cộng tiền xe, bốc xếp, hao hụt, lời của nhiều khâu |
| Giá bán lẻ | Giá ở chợ dân sinh, siêu thị | Biết mức giá người tiêu dùng chấp nhận | Cao hơn giá tại vườn nhiều lần, không dùng để đòi giá |
| Giá thế giới, giá sàn giao dịch | Với cà phê, tiêu, cao su, gạo, đường… | Dự đoán hướng giá trong nước một cách tương đối | Đơn vị, chất lượng, tỷ giá khác; không chuyển thẳng thành giá tại vườn |
Khi đọc một tin giá, câu hỏi đầu tiên là: giá này ở khâu nào, ở đâu, cho loại hàng gì? Một tin chỉ ghi "giá sầu riêng hôm nay" mà không nói loại, nơi, khâu thì gần như không dùng được cho việc thương lượng.
Chọn nguồn tin giá: mức độ tin cậy của từng loại
Cơ quan nhà nước và báo của ngành. Các trang thông tin của cơ quan nông nghiệp, báo ngành nông nghiệp, cơ quan thống kê đăng giá theo định kỳ, có ghi nguồn. Ưu điểm là ổn định, ít bị thổi phồng; nhược điểm là đôi khi chậm hơn thị trường một vài ngày.
Hiệp hội ngành hàng. Với các mặt hàng lớn như cà phê, tiêu, điều, lúa gạo, trái cây, hiệp hội ngành hàng thường có bản tin, phân tích thị trường. Hữu ích để hiểu xu hướng chung và nguyên nhân giá lên xuống.
Chợ đầu mối. Giá tại chợ đầu mối nông sản ở các thành phố lớn phản ánh cung cầu thực, nhưng cần nhớ đây là giá sỉ đã qua nhiều khâu.
Nhóm mạng xã hội của nhà vườn và thương lái. Nhanh nhất, sát thực tế nhất ở từng vùng, nhưng lẫn nhiều tin đồn, tin quảng cáo và tin có chủ đích. Nên coi là tín hiệu để kiểm tra thêm, không phải căn cứ chính.
Thương lái quen và hàng xóm. Hỏi ba bốn mối trong cùng ngày là cách đơn giản để biết giá thực tại vùng mình. Giá người khác vừa bán được cho loại hàng tương tự là thông tin có giá trị nhất, miễn là so cùng loại.
Quy đổi giá trên mạng về giá tại vườn nhà mình
Để biết thương lái trả có hợp lý không, cần đưa con số trên mạng về cùng điều kiện với hàng nhà mình. Các bước, minh hoạ bằng ví dụ giả định:
- Xác định giá tham chiếu ở khâu gần mình nhất, ưu tiên giá thu mua của đại lý trong vùng hơn giá chợ đầu mối.
- Trừ chi phí nếu tự chở tới đại lý: tiền xe, công bốc xếp, thời gian. Ví dụ giả định: nếu chở một xe tới đại lý tốn một khoản tiền xe nhất định, chia khoản đó cho số ký trên xe để ra mức trừ mỗi ký.
- Trừ phần chênh do phân loại: hàng nhà mình có bao nhiêu phần loại một, loại hai, hàng dạt. Giá đăng thường là giá loại đẹp.
- Trừ hao hụt và chênh độ ẩm nếu là hàng khô như cà phê, tiêu, lúa: hàng chưa đủ khô sẽ bị trừ ký.
- Ra một khoảng giá hợp lý tại vườn, không phải một con số duy nhất. Giá thương lái trả nằm trong khoảng này là bình thường; thấp hơn nhiều mới cần hỏi lý do.
Bước quy đổi giúp tránh hai sai lầm ngược nhau: đòi giá quá cao làm mất mối, hoặc chấp nhận giá quá thấp vì không có mốc. Khi đã quen, việc tính này chỉ mất vài phút trên bảng tính.
Giá nông sản lên xuống vì đâu: vài cơ chế nên hiểu
Mùa vụ dồn cung. Khi nhiều vùng cùng vào chính vụ, lượng hàng đổ về chợ tăng nhanh hơn sức mua, giá tại vườn thường xuống. Đầu vụ và cuối vụ ít hàng hơn nên giá hay nhỉnh hơn. Đây là lý do nhiều nông hộ tìm cách rải vụ hoặc chọn giống chín lệch.
Thời tiết ở vùng khác. Mưa bão, hạn hán ở một vùng sản xuất lớn có thể làm giá ở vùng bạn tăng dù vườn nhà bình thường, và ngược lại. Đọc tin thời tiết cả nước giúp hiểu một phần biến động giá.
Nhu cầu của người mua lớn. Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu tăng hay giảm thu mua, các dịp lễ Tết, mùa cưới đều tác động. Những thay đổi ở cửa khẩu, thị trường nhập khẩu cũng ảnh hưởng mạnh tới các mặt hàng xuất khẩu nhiều; phần này các trang chuyên về xuất khẩu nói kỹ hơn.
Chi phí vận chuyển và trung gian. Giá xăng dầu, giá cước, số khâu trung gian làm chênh lệch giữa giá chợ đầu mối và giá tại vườn rộng hay hẹp. Vùng xa, đường khó thường có giá tại vườn thấp hơn.
Tâm lý đám đông. Khi tin giá tăng lan nhanh, nhiều người giữ hàng chờ; khi tin giá giảm lan ra, nhiều người bán tháo cùng lúc, đẩy giá xuống thêm. Hiểu cơ chế này giúp bình tĩnh hơn trước các làn sóng tin tức.
Ghi giá vào sổ để thấy xu hướng
Một con số giá đơn lẻ ít có ý nghĩa. Giá có giá trị khi được ghi đều đặn, cùng giờ, cùng nguồn, để thấy đường đi của nó qua tuần, qua tháng, qua năm. Một bảng tính đơn giản với các cột ngày, nguồn, loại hàng, giá, ghi chú về thời tiết hay sự kiện là đủ.
Sau một hai mùa, bảng giá này trả lời những câu hỏi rất thực tế. Giá thường thấp nhất vào khoảng tuần nào của mùa thu hoạch? Sau những đợt mưa lớn, giá có nhích lên không? Năm nào cả vùng trồng nhiều thì giá xuống tới đâu? Những câu trả lời này không giúp đoán chính xác giá, nhưng giúp lên kế hoạch thu hoạch rải vụ, chọn giống chín sớm hoặc muộn, hoặc chuẩn bị chỗ bảo quản nếu mặt hàng cho phép.
Ghi kèm giá mình thực bán được bên cạnh giá tham chiếu. Ví dụ giả định: nếu suốt mùa giá bán của nhà mình luôn thấp hơn giá đại lý trong vùng một khoảng ổn định, đó là chi phí thực của việc không tự chở đi bán. Nếu khoảng chênh đột ngột rộng ra, đó là lúc hỏi thêm mối khác.
Không nên dùng bảng giá để đầu cơ găm hàng chờ giá với những mặt hàng tươi, dễ hỏng. Với hàng khô bảo quản được, quyết định giữ hay bán còn phụ thuộc chi phí kho, rủi ro hư hỏng và nhu cầu tiền mặt của gia đình.
Dùng thông tin giá để thương lượng với thương lái
Thương lượng không phải là đọc to giá trên mạng rồi đòi bằng. Thương lái cũng có chi phí và rủi ro: thuê xe, thuê người, hàng hao hụt, giá chợ có thể rớt khi xe tới nơi. Một cuộc thương lượng tốt bắt đầu bằng việc hiểu cả hai bên. Khi bạn biết khoảng giá hợp lý tại vườn, bạn có thể hỏi cụ thể: "giá đại lý trong xã hôm nay khoảng này, sao anh trả thấp hơn nhiều vậy?"
Nhiều chênh lệch có lý do chính đáng: hàng nhà mình nhỏ trái, chưa đủ già, đường vào vườn xa, số lượng ít. Biết lý do giúp bạn cải thiện ở vụ sau. Chênh lệch không có lý do rõ ràng thì hỏi thêm mối khác. Việc có hai ba mối mua là lợi thế lớn nhất của người bán, lớn hơn nhiều so với việc biết giá chính xác.
Bán chung với hàng xóm qua tổ hợp tác hoặc hợp tác xã cũng tăng sức thương lượng, vì lô hàng lớn hơn, ổn định hơn. Chuyên mục liên kết và bao tiêu trên trang này bàn kỹ cách làm. Với hợp đồng bao tiêu có giá sàn, thông tin giá thị trường giúp bạn hiểu điều khoản giá đang có lợi cho ai, chứ không phải lý do để bẻ hợp đồng khi giá ngoài cao hơn.
Rủi ro và cách giảm: tin giá thổi phồng và tin đồn
Thông tin giá trên mạng có thể bị dùng để thao túng người bán. Các dấu hiệu và cách phòng:
- Tin "giá sốc", "giá lập đỉnh" lan nhanh trong nhóm. Có thể là thật, có thể do người cần gom hàng hoặc xả hàng tung ra. Kiểm lại bằng nguồn chính thức và hỏi hai ba đại lý trong vùng.
- Tin đồn giá sắp rớt mạnh để ép bán sớm. Thường xuất hiện đúng lúc vào mùa. Xem nguồn gốc tin, có ai đứng tên không, có nêu lý do cụ thể không.
- Lời kêu gọi trồng ồ ạt vì giá đang cao. Giá cao một hai năm không có nghĩa sẽ cao mãi; khi nhiều vùng cùng trồng, giá có thể quay đầu. Quyết định trồng mới cần kế hoạch kinh doanh, không chỉ dựa vào bảng giá.
- Người lạ hứa mua giá cao hơn thị trường kèm điều kiện đặt cọc, mua giống, mua vật tư. Đây là dấu hiệu lừa đảo quen thuộc. Không chuyển tiền trước cho người mua.
- Quá tin vào một nguồn. Nguồn nào cũng có lúc sai, chậm. Giữ hai ba nguồn và so sánh.
Thông tin giá giúp bạn bớt bị động, nhưng không thay được kế hoạch sản xuất hợp lý và nhiều kênh bán. Hai thứ đó mới là lớp bảo vệ chính khi giá biến động.
Câu hỏi thường gặp
Giá trên mạng cao mà thương lái trả thấp có phải bị ép giá không?
Chưa chắc. Giá đăng trên mạng thường là giá ở khâu cao hơn hoặc cho loại hàng đẹp. Quy đổi về giá tại vườn bằng cách trừ chi phí chở, phân loại, hao hụt rồi mới so. Nếu sau khi quy đổi vẫn chênh nhiều, hỏi thêm hai ba mối khác trong cùng ngày.
Nên xem giá vào thời điểm nào trong ngày?
Nên xem cùng một giờ mỗi ngày, cùng nguồn, để số liệu so sánh được. Với nhiều mặt hàng, giá đại lý cập nhật vào buổi sáng. Ghi lại giá cùng ngày bán của mình để có hai cột so sánh.
Giá cà phê, hồ tiêu thế giới có quyết định giá trong nước không?
Có ảnh hưởng, nhất là với những mặt hàng xuất khẩu lớn, nhưng không chuyển thẳng thành giá tại vườn. Còn tỷ giá, chi phí, chất lượng, nhu cầu của doanh nghiệp xuất khẩu và lượng hàng trong nước. Dùng giá thế giới để hiểu hướng đi chung, không để tính chính xác giá bán.
Có ứng dụng nào báo giá nông sản đáng tin không?
Có nhiều ứng dụng và trang tổng hợp giá, chất lượng khác nhau. Một ứng dụng đáng tin thường ghi rõ nguồn, nơi, loại hàng và thời điểm cập nhật. So sánh vài ngày với giá bạn hỏi được thực tế ở đại lý trong vùng để biết ứng dụng đó sát tới đâu.
Giữ hàng chờ giá lên có nên không?
Tuỳ mặt hàng. Hàng tươi dễ hỏng thì giữ lại thường lỗ. Hàng khô bảo quản được thì có thể cân nhắc, nhưng phải tính chi phí kho, hao hụt, rủi ro mốc mọt, tiền lãi nếu đang vay và nhu cầu tiền của gia đình. Không ai đoán chắc giá, nên đừng giữ toàn bộ hàng chờ một mức giá.
Ghi giá bằng sổ giấy có được không?
Được, miễn là ghi đều, cùng nguồn và cùng loại hàng. Tuy vậy bảng tính trên điện thoại giúp vẽ đường giá, lọc theo tháng, so với giá mình bán nhanh hơn nhiều. Có thể ghi giấy ngoài chợ rồi chép vào bảng tính buổi tối.