Về quê khởi nghiệp nông nghiệp nên làm gì trước: lộ trình năm đầu cho người mới

Người mới về quê khởi nghiệp nông nghiệp nên làm ba việc trước khi bỏ tiền lớn: đi hỏi và ghi chép xem quanh mình ai đang mua gì, kiểm kê thật kỹ những gì gia đình đang có (đất, sức lao động, tiền dự phòng, quan hệ), rồi thử một việc nhỏ quay vòng nhanh để học từ chính đồng tiền của mình. Năm đầu là năm học nghề và học chợ, không phải năm làm giàu.

Phần lớn người bỏ cuộc trong hai năm đầu không thua vì thiếu chăm chỉ. Họ thua vì đổ hết vốn vào một mô hình nhìn thấy trên mạng, sản xuất xong mới đi tìm người mua, hoặc hết tiền sinh hoạt giữa chừng nên phải bán non, bán rẻ. Lộ trình dưới đây chia năm đầu thành bốn chặng, mỗi chặng có việc phải xong và câu hỏi phải trả lời được.

Bài không nói trồng gì, nuôi gì cho lời, vì câu trả lời phụ thuộc vào đất, nước, chợ của từng nơi. Kỹ thuật canh tác và chăn nuôi bạn tìm ở các trang chuyên về kỹ thuật; ở đây chỉ bàn chuyện tổ chức và tiền bạc.

Ba tháng đầu: đi, hỏi và ghi chép trước khi xuống tiền

Người ở phố về thường mang theo một ý tưởng đã chọn sẵn. Cách an toàn hơn là tạm gác ý tưởng ấy trong ba tháng và đi một vòng quanh vùng. Ra chợ xã lúc sáng sớm để xem hàng gì về nhiều, hàng gì hết sớm, ai là người gom. Ghé điểm thu mua, vựa, lò sấy, kho lạnh gần nhất và hỏi họ đang thiếu loại hàng nào, mùa nào. Ngồi uống nước với vài người làm lâu năm trong xóm, hỏi họ năm nào lỗ và vì sao lỗ.

Mỗi cuộc gặp nên ghi lại vào một cuốn sổ: ai nói, nói gì, hàng gì, mùa nào, mua theo cách nào (theo ký, theo lô, theo hợp đồng). Sau ba tháng bạn sẽ có vài chục dòng ghi chép, và thường thì vài cơ hội lộ ra rất rõ: một loại rau người quán ăn trong vùng phải mua từ nơi xa, một loại trái cây bị thương lái ép giá vì không ai sơ chế, một dịch vụ mà nông dân lớn tuổi cần nhưng không ai làm.

Trong giai đoạn này, chi tiêu lớn nhất nên là tiền xăng và thời gian. Nếu thấy mình bứt rứt muốn làm ngay, hãy nhớ rằng mỗi tháng tìm hiểu kỹ có thể giúp tránh một vụ sai mà cái giá phải trả lớn hơn nhiều. Người trong làng cũng sẽ quen mặt bạn, và chính những mối quen đó về sau giúp bạn mua vật tư, thuê công, tìm người mua dễ hơn.

Kiểm kê những gì gia đình đang thật sự có

Trước khi chọn việc, hãy liệt kê ra giấy, càng cụ thể càng tốt. Bản kiểm kê này quyết định việc gì vừa sức, việc gì chỉ đẹp trên mạng:

• Đất và mặt bằng: bao nhiêu, đứng tên ai, đang trồng gì, có nước tưới quanh năm không, đường xe vào được tới đâu. Đất của bố mẹ thì nói chuyện rõ ai quyết định, ai hưởng.
• Sức lao động: ai trong nhà làm được việc gì, mấy giờ mỗi ngày, mùa nào bận. Một người làm chính, bố mẹ phụ buổi sáng là khác hẳn với hai vợ chồng làm toàn thời gian.
• Tiền mặt chia hai phần: phần dùng để làm ăn và phần dự phòng sinh hoạt. Phần dự phòng nên đủ nuôi gia đình trong một khoảng thời gian bạn tự đặt, ví dụ giả định là mười hai tháng, mà không phải đụng vào vốn làm ăn.
• Kỹ năng mang về từ phố: bán hàng, chụp ảnh, kế toán, lái xe, sửa máy, nói chuyện với khách. Đây thường là lợi thế lớn nhất của người trẻ về quê, lớn hơn cả tiền.
• Quan hệ: bạn bè còn ở thành phố có thể thành khách hàng đầu tiên, người quen làm ở quán ăn, bếp ăn tập thể, cửa hàng thực phẩm.
• Nợ đang có: khoản vay mua xe, vay tiêu dùng, nợ thẻ. Khởi nghiệp khi đang gánh nợ trả hàng tháng là tự đặt thêm một áp lực lên mỗi quyết định.

Chọn việc đầu tiên: nhỏ, quay vòng nhanh, có người mua

Nhỏ để sai còn sửa được. Việc đầu tiên nên dùng một phần nhỏ của vốn làm ăn. Nếu mất trắng, bạn vẫn còn sức làm việc thứ hai. Một luống rau gia vị, vài chục con gà thả vườn, một lò sấy nhỏ thuê lại theo mùa là những ví dụ về quy mô học nghề.

Quay vòng nhanh để học nhanh. Một vụ rau ăn lá kéo dài vài tuần cho bạn nhiều lần thử trong một năm; một vườn cây lâu năm phải chờ vài năm mới biết đúng sai. Người mới nên có ít nhất một hoạt động cho tiền về đều để đo được chợ, trong khi những việc dài hơi đi song song ở quy mô nhỏ.

Có người mua trước khi làm. Tiêu chuẩn tối thiểu là có vài người đã nói sẽ mua và nói rõ mua bao nhiêu, theo cách nào. Lời hứa miệng chưa phải hợp đồng, nhưng nó tốt hơn nhiều so với không có ai.

Dựa vào cái làng đã giỏi. Nếu cả vùng đã quen trồng một loại cây, có sẵn thương lái, thợ, vật tư, bạn có thể vào chuỗi đó ở một khâu còn thiếu như sơ chế, đóng gói, bán lẻ, thay vì mở một loại cây con hoàn toàn mới mà không ai trong vùng biết chăm.

Lộ trình năm đầu theo từng chặng ba tháng

Bảng dưới là khung gợi ý. Bạn có thể kéo dài hoặc rút ngắn từng chặng, nhưng thứ tự nên giữ nguyên:

Điều quan trọng nhất trong bảng là cột thứ ba. Nếu hết một chặng mà chưa trả lời được câu hỏi của chặng ấy, đừng vội sang chặng sau. Ví dụ giả định: sau sáu tháng bạn vẫn chỉ bán được cho người quen, chưa có ai lạ mua lại, thì chưa nên mở rộng mà cần thử thêm kênh hoặc đổi sản phẩm.

Chặng cuối năm cũng là lúc ngồi xuống viết kế hoạch kinh doanh nông hộ cho năm hai một cách bài bản hơn, với số liệu thật của chính bạn chứ không phải số trên mạng.

Giữ một nguồn thu nền trong lúc thử

Một điều ít người nói khi kể chuyện bỏ phố về quê: phần lớn người làm bền đều có một nguồn thu nền chạy song song trong năm đầu, có khi hai năm. Đó có thể là công việc làm từ xa, nhận làm kế toán cho vài hộ kinh doanh trong xã, chạy xe, dạy thêm, hoặc đơn giản là vợ hoặc chồng vẫn giữ việc làm công ăn lương.

Nguồn thu nền giúp bạn không phải bán vội khi giá xuống, không phải vay nóng khi một vụ thất bát, và có đủ bình tĩnh để quyết định dựa trên sổ sách chứ không dựa trên nỗi sợ. Nó cũng giúp gia đình yên lòng hơn, vì một trong những áp lực lớn nhất của người trẻ về quê là ánh mắt của bố mẹ, họ hàng khi thấy con bỏ việc ổn định.

Cái giá của nguồn thu nền là thời gian. Bạn sẽ không thể dồn toàn lực cho việc mới, nên quy mô thử phải vừa với số giờ thật sự có. Một cách chia hay gặp là dành buổi sáng sớm và chiều muộn cho ruộng vườn, giờ giữa ngày cho việc làm thêm. Khi việc mới đã tự nuôi được chính nó qua vài vụ liên tiếp, lúc đó mới tính chuyện bỏ nguồn thu nền.

Rủi ro năm đầu và cách giảm

Hết tiền sinh hoạt giữa chừng. Tách tài khoản hoặc ít nhất tách sổ: tiền nhà và tiền làm ăn không lẫn vào nhau. Khi quỹ dự phòng tụt xuống mức bạn đặt trước, dừng mở rộng ngay.

Mua thiết bị, xây chuồng trại quá sớm. Năm đầu ưu tiên thuê, mượn, làm tạm. Nhà màng, máy móc, kho lạnh chỉ nên đầu tư khi đã có người mua đều và biết rõ mình cần công suất bao nhiêu.

Tin quảng cáo mô hình làm giàu. Các lời mời mua giống đắt kèm cam kết bao tiêu, hay mô hình nuôi con lạ "lãi gấp nhiều lần" cần được kiểm rất kỹ: hỏi hộ đã làm thật, xem hợp đồng, hỏi cơ quan khuyến nông. Không ai bán cho bạn một cỗ máy in tiền.

Mâu thuẫn trong gia đình. Nói rõ từ đầu ai quyết việc gì, đất của ai, lời lỗ tính thế nào. Ghi ra giấy dù là người nhà.

Sức khoẻ và an toàn lao động. Người mới dễ chủ quan khi phun thuốc bảo vệ thực vật, dùng máy cắt, làm việc dưới nắng. Đồ bảo hộ, tập huấn an toàn rẻ hơn nhiều so với một lần tai nạn.

Cuối năm đầu: tự chấm bài thế nào

Cuối năm, hãy mở sổ và trả lời bằng con số, không bằng cảm giác. Tổng tiền đã bỏ vào là bao nhiêu, tổng tiền thu về là bao nhiêu, trong đó bao nhiêu từ khách mua lại lần hai trở lên. Bạn đã bỏ bao nhiêu ngày công của mình và của người nhà, nếu quy ra tiền công thuê ngoài thì việc này còn lời hay không. Đây là cách nhìn thẳng mà nhiều hộ bỏ qua, vì công của mình thường được coi là không tốn tiền.

Bên cạnh con số, hãy ghi lại ba bài học lớn nhất. Ví dụ giả định: khách ở thành phố thích mua theo hộp nhỏ hơn bao lớn; giao hàng ngày thứ Sáu ít bị trả hơn ngày thứ Hai; tháng mưa nhiều thì hao hụt tăng mạnh. Những bài học kiểu này mới là tài sản thật của năm đầu.

Kết quả năm đầu không cần đẹp. Một năm hoà vốn mà có sổ sách rõ, có nhóm khách quen và hiểu chợ là một năm tốt. Một năm lời nhờ may mắn mà không biết vì sao lời thì năm sau rất dễ trả lại hết. Nếu sau năm đầu bạn thấy mình không hợp với nhịp sống, công việc chân tay hay sự bấp bênh của nông nghiệp, đó cũng là một kết quả có giá trị: biết sớm vẫn tốt hơn biết muộn khi đã vay nợ lớn.

Câu hỏi thường gặp

Về quê khởi nghiệp nông nghiệp cần bao nhiêu vốn?

Không có con số chung, vì nó phụ thuộc việc bạn chọn, đất có sẵn hay phải thuê và quy mô thử. Nguyên tắc an toàn là chia tiền thành hai phần: vốn thử nghiệm nhỏ cho năm đầu và quỹ sinh hoạt dự phòng đủ để gia đình sống trong thời gian chưa có thu nhập, rồi chỉ tăng vốn khi đã có người mua đều.

Không có đất thì có khởi nghiệp nông nghiệp được không?

Được. Nhiều việc ở nông thôn không cần đất riêng: thu gom và sơ chế nông sản, làm dịch vụ cho nhà nông, bán hàng cho các hộ trong vùng, chế biến quy mô gia đình. Bạn cũng có thể thuê đất ngắn hạn để thử trước khi tính chuyện thuê dài hay mua.

Có nên học một khoá kỹ thuật trước khi về quê không?

Nên, nhưng khoá học không thay được thời gian làm thật. Các lớp tập huấn của trạm khuyến nông, hội nông dân thường sát với điều kiện địa phương hơn khoá học trên mạng. Tốt nhất là vừa học vừa làm thử ở quy mô nhỏ, rồi hỏi lại người dạy những chỗ làm không giống sách.

Làm sao thuyết phục bố mẹ khi muốn bỏ việc về quê làm nông?

Thay vì tuyên bố một kế hoạch lớn, hãy cho bố mẹ thấy bạn đã tính kỹ: có quỹ dự phòng, có nguồn thu nền, có bản kiểm kê và lộ trình năm đầu, có điểm dừng nếu không ổn. Mời bố mẹ góp ý về đất, mùa vụ, người trong làng, vì họ thường biết những điều bạn chưa biết.

Năm đầu nên làm một việc hay nhiều việc cùng lúc?

Nên có một việc chính để học kỹ và tối đa một việc phụ quy mô rất nhỏ. Làm quá nhiều việc cùng lúc khiến sổ sách rối, không biết việc nào lời việc nào lỗ, và sức người không đủ chăm việc nào cho tử tế. Đa dạng hoá là chuyện của năm thứ hai trở đi.

Khi nào thì nên đăng ký hộ kinh doanh hay lập hợp tác xã?

Khi bạn bắt đầu bán đều cho doanh nghiệp, siêu thị hoặc cần xuất hoá đơn, hay khi muốn làm chung với nhiều hộ khác. Quy định về đăng ký và thuế thay đổi theo thời gian, nên trước khi làm hãy hỏi bộ phận một cửa của xã, phường nơi bạn ở và cơ quan thuế để biết yêu cầu hiện hành.