Hợp tác xã kiểu mới là tổ chức kinh tế do các thành viên tự nguyện lập ra để cùng dùng dịch vụ chung, trong đó mỗi hộ vẫn giữ quyền sử dụng ruộng đất, tự quyết việc sản xuất của mình, góp vốn và cùng kiểm soát hợp tác xã theo nguyên tắc dân chủ. Hợp tác xã kiểu cũ thời bao cấp thì gom ruộng đất, sức kéo, lao động vào làm chung, chia sản phẩm theo công điểm, và việc vào hợp tác xã gần như là bắt buộc.
Khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ ai là chủ và hợp tác xã tồn tại để làm gì. Ở mô hình mới, hợp tác xã là công cụ phục vụ kinh tế hộ; ở mô hình cũ, kinh tế hộ bị thay bằng sản xuất tập thể. Hiểu rõ điều này giúp bạn trả lời được người lớn tuổi trong nhà khi họ nghe hai chữ hợp tác xã là lắc đầu.
Vì sao nhiều người ở quê còn ngại hai chữ hợp tác xã
Nhiều gia đình nông thôn miền Bắc và miền Trung còn nhớ thời kỳ làm việc theo đội sản xuất, chấm công điểm, cuối vụ chia thóc theo điểm. Ruộng là của chung, trâu bò là của chung, ai làm nhiều hay ít cũng khó phân biệt, nên động lực làm việc thấp và sản lượng không tăng tương xứng.
Chuyển biến bắt đầu từ cơ chế khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động năm 1981, thường gọi là khoán 100, rồi khoán 10 năm 1988 giao ruộng lâu dài cho hộ, xác lập hộ nông dân là đơn vị kinh tế tự chủ. Sau mốc đó, nhiều hợp tác xã cũ chỉ còn làm vài dịch vụ như thuỷ lợi, làm đất, rồi tan dần.
Luật Hợp tác xã đầu tiên ra đời năm 1996, sau đó được thay bằng luật năm 2003, năm 2012 và hiện nay là Luật Hợp tác xã 2023. Mỗi lần sửa luật đều đẩy mạnh hơn hai ý: thành viên tự nguyện và hợp tác xã phải phục vụ thành viên. Dù vậy, ký ức về thời công điểm vẫn khiến nhiều người nghĩ vào hợp tác xã là mất ruộng, mất quyền tự quyết. Đó là hiểu lầm cần nói rõ ngay từ buổi vận động đầu tiên.
So sánh hợp tác xã kiểu cũ và kiểu mới
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý để dễ hình dung. Từng hợp tác xã cụ thể có thể vận hành tốt hay kém hơn mô hình, nhưng đây là khung luật và cách tổ chức mà mỗi bên hướng tới.
| Tiêu chí | Kiểu cũ (thời bao cấp) | Kiểu mới (theo luật hiện hành) |
|---|---|---|
| Tham gia | Gần như bắt buộc | Tự nguyện, có quyền ra khỏi theo điều lệ |
| Ruộng đất | Đưa vào làm chung | Hộ giữ quyền sử dụng; góp đất chỉ khi tự thoả thuận |
| Sản xuất | Đội sản xuất làm chung theo kế hoạch | Hộ tự sản xuất, dùng dịch vụ chung của hợp tác xã |
| Phân phối | Theo công điểm | Chủ yếu theo mức độ sử dụng dịch vụ, phần còn lại theo vốn góp |
| Quản lý | Ban chủ nhiệm do cấp trên chỉ đạo nhiều | Đại hội thành viên quyết định, mỗi thành viên chính thức một phiếu |
| Quan hệ thị trường | Giao nộp theo chỉ tiêu | Tự tìm đầu vào, đầu ra, ký hợp đồng như một pháp nhân |
| Tư cách pháp lý | Đơn vị trong hệ thống kế hoạch | Pháp nhân, có tài khoản, con dấu, nghĩa vụ thuế |
Điểm dễ bị hiểu sai nhất là ruộng đất. Vào hợp tác xã kiểu mới, bạn không phải giao ruộng. Chỉ khi hợp tác xã và thành viên tự thoả thuận góp quyền sử dụng đất làm vốn, hoặc cho hợp tác xã thuê, thì mới phát sinh, và việc đó phải có văn bản rõ ràng.
Bảy nguyên tắc hợp tác xã mà thế giới dùng làm chuẩn
Liên minh Hợp tác xã Quốc tế (ICA) công bố Tuyên bố về bản sắc hợp tác xã năm 1995, gồm bảy nguyên tắc. Luật Việt Nam diễn đạt theo cách riêng nhưng tinh thần gần tương đồng. Biết bảy nguyên tắc này giúp bạn nhận ra một hợp tác xã đang đi đúng hay lệch hướng:
- Tự nguyện và mở cửa: ai đủ điều kiện và chấp nhận trách nhiệm đều có thể vào, không phân biệt.
- Thành viên kiểm soát dân chủ: thành viên chính thức có quyền biểu quyết ngang nhau, một người một phiếu, không theo số vốn.
- Thành viên tham gia kinh tế: thành viên góp vốn công bằng, phần dư được dùng để phát triển hợp tác xã và chia theo mức giao dịch.
- Tự chủ và độc lập: hợp tác xã nhận hỗ trợ nhưng không để mất quyền tự quyết của thành viên.
- Giáo dục, đào tạo và thông tin: thành viên, người quản lý được học để làm tốt việc của mình.
- Hợp tác giữa các hợp tác xã: liên kết thành liên hiệp để có quy mô lớn hơn.
- Quan tâm đến cộng đồng: hoạt động vì sự phát triển bền vững của nơi mình sống.
Nguồn gốc hiện đại của các nguyên tắc này thường được truy về nhóm thợ dệt ở Rochdale (Anh) năm 1844, những người lập cửa hàng hợp tác tiêu dùng với quy tắc một người một phiếu và chia lãi theo lượng mua.
Thành viên vừa là chủ vừa là khách hàng
Ở công ty, người góp vốn và người mua hàng là hai nhóm khác nhau, lợi ích nhiều khi ngược nhau: công ty muốn bán đắt, khách muốn mua rẻ. Ở hợp tác xã, phần lớn người góp vốn cũng chính là người dùng dịch vụ. Đây là lý do hợp tác xã không đặt mục tiêu tối đa hoá lợi nhuận trên đầu thành viên mà đặt mục tiêu dịch vụ tốt với chi phí hợp lý.
Lấy ví dụ giả định một hợp tác xã cung ứng phân bón. Nếu hợp tác xã mua sỉ và bán lại cho thành viên với giá thấp hơn giá đại lý, thành viên đã có lợi ngay khi mua. Phần chênh lệch còn lại cuối năm, sau khi trừ chi phí và trích quỹ, được chia lại chủ yếu theo lượng mỗi người đã mua. Người mua nhiều nhận nhiều, người góp vốn nhiều nhưng ít mua không được hưởng phần lớn.
Cách nghĩ này giải thích nhiều quy định nghe lạ tai: mỗi thành viên một phiếu bất kể vốn; vốn góp của một người bị giới hạn; hợp tác xã phải phục vụ thành viên là chính, chỉ bán dịch vụ ra ngoài trong mức không làm lệch mục tiêu. Khi hợp tác xã bắt đầu chạy theo lợi nhuận từ người ngoài và bỏ quên thành viên, nó đang trở thành công ty trá hình.
Những điểm mới đáng chú ý trong Luật Hợp tác xã 2023
Thêm thành viên liên kết. Bên cạnh thành viên chính thức, luật cho phép thành viên liên kết góp vốn và thành viên liên kết không góp vốn. Nhờ đó người có vốn hoặc người chỉ dùng dịch vụ có thể tham gia mà không làm thay đổi quyền kiểm soát của thành viên chính thức.
Mô hình quản trị rút gọn. Hợp tác xã quy mô nhỏ được chọn bộ máy gọn hơn, không bắt buộc đủ hội đồng quản trị và ban kiểm soát như hợp tác xã lớn. Ngưỡng áp dụng cần kiểm trong văn bản.
Tổ hợp tác được đưa vào luật. Tổ hợp tác, trước đây chủ yếu theo Bộ luật Dân sự và nghị định riêng, nay được điều chỉnh trong Luật Hợp tác xã, tạo đường đi rõ hơn từ tổ hợp tác lên hợp tác xã.
Tách bạch tài sản chung không chia. Luật quy định rõ hơn tài sản chung không chia, ví dụ tài sản hình thành từ hỗ trợ của Nhà nước, để tránh việc chia hết rồi giải tán.
Chính sách hỗ trợ có điều kiện. Nhiều chính sách hỗ trợ gắn với mức độ hoạt động thật, hợp tác xã nằm trên giấy khó tiếp cận. Điều kiện cụ thể của từng chương trình nằm ở nghị định, thông tư và quyết định của tỉnh, nên hợp tác xã cần hỏi trực tiếp chứ không nên dựa vào lời truyền miệng.
Liên kết lên cấp cao hơn. Luật quy định liên hiệp hợp tác xã do các hợp tác xã cùng lập, và liên đoàn hợp tác xã ở cấp cao hơn nữa. Một hợp tác xã nhỏ không cần nghĩ tới điều này ngay, nhưng nên biết rằng khi muốn có quy mô đủ lớn để ký hợp đồng với doanh nghiệp chế biến, con đường liên hiệp thường an toàn hơn việc phình to một hợp tác xã.
Hợp tác xã kiểu mới khác công ty ở những chỗ nào
Nhiều người trẻ về quê phân vân giữa lập hợp tác xã và lập công ty nhỏ. Hai mô hình đều là pháp nhân, đều phải giữ sổ sách và nộp thuế, nhưng sinh ra cho hai mục đích khác nhau.
| Điểm so | Hợp tác xã | Công ty |
|---|---|---|
| Mục tiêu chính | Phục vụ nhu cầu chung của thành viên | Tạo lợi nhuận cho chủ sở hữu |
| Biểu quyết | Mỗi thành viên chính thức một phiếu | Theo tỷ lệ vốn góp hoặc cổ phần |
| Chia phần dư | Chủ yếu theo mức sử dụng dịch vụ | Theo vốn góp |
| Vào, ra | Mở cho người đủ điều kiện, ra theo điều lệ | Chuyển nhượng phần vốn theo luật doanh nghiệp |
| Phù hợp khi | Nhiều hộ cùng cần một dịch vụ | Một hoặc vài người muốn tự quyết và tự chịu lời lỗ |
Không có mô hình nào tốt hơn cho mọi trường hợp. Một nhóm năm người bạn muốn mở xưởng sấy và tự bán ra thị trường có thể hợp với công ty hơn; ba mươi hộ cần chung một lò sấy cho nông sản nhà mình thì hợp tác xã hợp lý hơn. Câu hỏi quyết định vẫn là: ai sẽ dùng dịch vụ và ai sẽ quyết định.
Rủi ro "mới trên giấy, cũ trong cách làm" và cách giảm
Rủi ro lớn nhất không đến từ luật mà từ thói quen. Có hợp tác xã đăng ký theo luật mới nhưng vẫn điều hành theo kiểu một vài người quyết hết, thành viên chỉ được báo, không được hỏi. Có nơi vận động vào hợp tác xã bằng áp lực hành chính thay vì lợi ích dịch vụ, nên thành viên vào cho có rồi không dùng dịch vụ nào.
Cách giảm rủi ro bắt đầu từ việc thành viên đọc điều lệ và hiểu quyền của mình: quyền biểu quyết, quyền xem sổ sách, quyền đề nghị họp bất thường, quyền ra khỏi hợp tác xã. Đại hội thành viên phải là nơi quyết định thật, có tài liệu gửi trước, có biểu quyết công khai.
Phía người điều hành, nên công khai thu chi theo định kỳ, mời kiểm soát viên độc lập, và đo hợp tác xã bằng một chỉ số đơn giản: bao nhiêu phần trăm thành viên dùng ít nhất một dịch vụ trong năm. Con số đó thấp nghĩa là hợp tác xã đang xa thành viên, dù báo cáo có đẹp đến đâu.
Câu hỏi thường gặp
Vào hợp tác xã kiểu mới có phải giao ruộng không?
Không. Hộ thành viên vẫn giữ quyền sử dụng đất và tự canh tác. Chỉ khi thành viên tự nguyện thoả thuận góp quyền sử dụng đất làm vốn hoặc cho hợp tác xã thuê đất thì mới phát sinh, và phải lập văn bản theo quy định của pháp luật đất đai hiện hành.
Hợp tác xã kiểu cũ còn tồn tại không?
Một số hợp tác xã thành lập từ trước vẫn còn hoạt động, phần lớn đã chuyển đổi để đăng ký lại theo luật mới và chỉ làm dịch vụ như thuỷ lợi, điện, làm đất. Tên có thể giữ, nhưng cách tổ chức phải theo luật hiện hành, nên bạn nên đọc điều lệ hiện tại thay vì dựa vào trí nhớ cũ.
Một người một phiếu có thiệt cho người góp nhiều vốn không?
Đó là lựa chọn có chủ đích để không ai chi phối hợp tác xã bằng tiền. Người góp nhiều vốn vẫn được trả phần thu nhập theo vốn góp trong mức điều lệ cho phép. Nếu mục tiêu chính là sinh lời từ vốn, mô hình công ty phù hợp hơn hợp tác xã.
Hợp tác xã kiểu mới có được làm ăn có lãi không?
Được, và cần có lãi để tồn tại. Điểm khác là lãi trước hết đến từ việc phục vụ thành viên hiệu quả, và phần lãi được phân phối theo mức sử dụng dịch vụ sau khi trích các quỹ. Hợp tác xã lỗ kéo dài thì không thể phục vụ ai lâu dài.
Có nên vận động người lớn tuổi trong nhà vào hợp tác xã không?
Nên giải thích bằng ví dụ cụ thể về dịch vụ họ sẽ dùng và cái lợi đo được, chứng minh rằng ruộng vẫn là của gia đình và họ có quyền ra khỏi theo điều lệ. Đừng thuyết phục bằng danh nghĩa hay áp lực, vì thành viên vào miễn cưỡng thường không dùng dịch vụ.
Liên minh hợp tác xã là gì, có phải cơ quan quản lý không?
Liên minh hợp tác xã là tổ chức đại diện, hỗ trợ cho khu vực kinh tế tập thể, có hệ thống ở trung ương và các tỉnh. Đây không phải cơ quan cấp phép đăng ký. Hợp tác xã có thể tìm đến liên minh để được tập huấn, tư vấn và kết nối, còn đăng ký vẫn làm ở cơ quan đăng ký có thẩm quyền.