Khởi nghiệp từ làng nghề truyền thống nghĩa là dựa vào thứ làng đã giỏi (tay nghề, nguyên liệu, tên làng) rồi bổ sung thứ làng còn thiếu, thường là mẫu mã hợp với người mua hôm nay, kênh bán mới và cách tổ chức sản xuất ổn định. Người trẻ hiếm khi thắng bằng cách làm giỏi hơn thợ già; họ thắng bằng cách kết nối tay nghề của làng với người mua mà làng chưa chạm tới.
Nhiều làng nghề đang ở trong một nghịch lý: sản phẩm đẹp, tay nghề cao, nhưng thu nhập của thợ thấp đến mức con cháu không muốn theo nghề. Phần giá trị lớn nằm ở khâu thiết kế, xây dựng thương hiệu và bán hàng, những khâu mà làng thường để người ngoài làm. Đó chính là khoảng trống cho người trẻ có tay nghề hoặc có kỹ năng kinh doanh.
Bài này viết cho người trẻ là con cháu làng nghề hoặc người ngoài muốn làm việc với một làng nghề. Không có câu chuyện thành công nào được kể ở đây; chỉ có các vai trò, các bước và những chỗ dễ vấp.
Làng nghề đang mạnh ở đâu và yếu ở đâu
Điểm mạnh của làng nghề nằm ở những thứ không mua được trong một sớm một chiều. Tay nghề được truyền qua nhiều thế hệ, có những kỹ thuật chỉ người trong làng biết làm đúng. Nguyên liệu quen thuộc, có sẵn người khai thác và sơ chế. Mạng lưới thợ, người gom hàng, người làm khâu phụ đã hình thành. Và tên làng, nếu đã có tiếng, là một tài sản mà người mới muốn gây dựng phải mất rất nhiều năm.
Điểm yếu cũng khá giống nhau giữa các làng. Mẫu mã ít đổi, nhiều sản phẩm vẫn theo kiểu dáng phục vụ nhu cầu của vài chục năm trước. Kênh bán phụ thuộc vào một vài đầu mối, nên giá do đầu mối quyết. Các hộ làm riêng lẻ, cạnh tranh nhau bằng cách hạ giá. Một số nghề gây ô nhiễm hoặc có điều kiện lao động nặng nhọc, khiến người trẻ không muốn theo.
Hiểu rõ hai mặt này giúp bạn chọn đúng chỗ đứng. Đừng cố thay đổi thứ làng đã làm tốt; hãy tìm khâu làng đang yếu và tự hỏi mình có làm được khâu đó tốt hơn không. Có người giỏi chụp ảnh và bán hàng trên mạng, có người học thiết kế, có người có quan hệ với khách sạn, nhà hàng, cửa hàng quà tặng. Mỗi kỹ năng đó là một cửa vào.
Cũng nên tìm hiểu xem nghề của làng có được công nhận là làng nghề hay nghề truyền thống theo quy định về phát triển ngành nghề nông thôn (Nghị định 52/2018/NĐ-CP và các văn bản liên quan) hay chưa. Việc được công nhận có thể mở ra một số chính sách hỗ trợ; nội dung cụ thể cần kiểm với chính quyền địa phương hiện hành.
Bốn vai người trẻ hay chọn trong làng nghề
Người bán hàng. Đưa sản phẩm của làng đến những kênh làng chưa có: bán lẻ qua mạng, cửa hàng quà tặng, khách sạn, nhà hàng, khách du lịch. Vai này cần ít vốn sản xuất nhưng cần giỏi chọn hàng, chụp ảnh, mô tả trung thực, giữ chữ tín về giao hàng.
Người thiết kế mẫu. Giữ kỹ thuật truyền thống nhưng đổi kích cỡ, màu sắc, công năng để hợp với nhà ở, thói quen hiện nay. Ví dụ giả định: một làng đan giỏi làm thúng lớn có thể làm thêm giỏ đựng đồ cỡ nhỏ cho căn hộ. Vai này cần hiểu kỹ thuật đủ để không thiết kế ra thứ thợ không làm được.
Người tổ chức sản xuất. Gom đơn hàng lớn, chia cho nhiều hộ làm, kiểm chất lượng, đóng gói, giao hàng. Đây là vai giúp làng nhận được những đơn mà một hộ không kham nổi. Cần kỹ năng quản lý, tính toán và rất cần uy tín với cả thợ lẫn khách.
Người làm trải nghiệm. Mở cửa xưởng cho khách tham quan, làm thử, học một buổi. Vai này cần không gian sạch sẽ, an toàn, người hướng dẫn kiên nhẫn, và phải giữ cho việc đón khách không làm gián đoạn việc sản xuất chính.
Học nghề trước khi đổi nghề
Dù bạn chọn vai nào, hiểu nghề từ bên trong là điều kiện để được làng tin và để không đưa ra những ý tưởng vô lý. Một lộ trình học có thể như sau:
- Làm thợ phụ một thời gian. Làm những khâu đơn giản nhất, quan sát cả quy trình từ nguyên liệu đến thành phẩm. Bạn sẽ hiểu vì sao một sản phẩm mất nhiều ngày, khâu nào khó, khâu nào dễ hỏng.
- Hỏi người lớn tuổi về lịch sử của nghề. Nghề có từ bao giờ, từng làm những gì, sản phẩm nào từng bán chạy, vì sao bỏ. Những câu chuyện này vừa giúp bạn hiểu nghề, vừa là chất liệu kể chuyện sản phẩm về sau.
- Ghi lại kỹ thuật và tiêu chuẩn. Thế nào là một sản phẩm đạt, thế nào là lỗi. Nhiều làng chưa từng viết ra, mọi thứ nằm trong mắt người thợ cả.
- Đi xem thị trường. Ra các chợ, cửa hàng, hội chợ để xem sản phẩm cùng loại của nơi khác, người mua đang chọn gì, chê gì.
- Thử một thay đổi nhỏ. Một mẫu mới, một kích cỡ mới, một cách đóng gói mới, làm với số lượng ít, bán thử, nghe phản hồi.
- Mời thợ cùng nhìn kết quả. Khi thợ thấy mẫu mới bán được, họ sẽ sẵn lòng thử tiếp. Áp đặt từ trên xuống thường bị làng phản ứng.
Giữ gì, đổi gì khi làm mới sản phẩm làng nghề
Làm mới không có nghĩa là bỏ hết cái cũ. Bảng dưới gợi ý cách phân biệt phần nên giữ và phần có thể đổi:
| Phần của sản phẩm | Nên giữ hay đổi | Lý do |
|---|---|---|
| Kỹ thuật cốt lõi (cách đan, cách nung, cách dệt) | Giữ | Đây là thứ làm nên giá trị và tên làng |
| Nguyên liệu đặc trưng | Giữ, có thể bổ sung | Đổi nguyên liệu dễ làm mất bản sắc và chất lượng |
| Kích cỡ, công năng | Đổi theo nhu cầu | Nhà ở, thói quen dùng đã khác xưa |
| Màu sắc, hoạ tiết | Đổi có chọn lọc | Giữ hoạ tiết đặc trưng, thêm lựa chọn mới |
| Bao bì, cách trình bày | Đổi | Ảnh hưởng lớn tới khách mua làm quà |
| Kênh bán, cách kể chuyện | Đổi | Người mua mới không ra chợ làng |
Ranh giới giữa đổi mới và làm mất bản sắc không phải lúc nào cũng rõ. Hãy hỏi ý kiến những người thợ lâu năm, những người am hiểu văn hoá địa phương. Một sản phẩm chỉ còn giữ tên làng mà không còn kỹ thuật của làng sẽ khó đứng vững, vì người mua sớm muộn cũng nhận ra.
Chia phần công bằng với nghệ nhân và thợ trong làng
Người trẻ làm khâu bán hàng, thiết kế thường dễ bị nhìn như người ngoài đến hưởng phần lớn. Nếu thợ thấy mình bị trả công thấp trong khi người bán giữ phần chênh lệch lớn, họ sẽ bỏ đi làm cho người khác, hoặc tự mang mẫu của bạn đi bán. Sự công bằng không chỉ là đạo đức mà còn là điều kiện để mô hình tồn tại.
Có vài cách làm giúp quan hệ bền hơn. Trả công đúng hạn, rõ ràng, có ghi chép. Minh bạch với thợ về cơ cấu giá: bạn tốn những khoản gì cho bao bì, vận chuyển, quảng bá, hàng bị trả lại. Khi một mẫu bán chạy, cân nhắc thưởng thêm cho thợ làm ra nó. Ghi tên hoặc kể câu chuyện của người thợ trên sản phẩm nếu họ đồng ý, vì người mua quý những sản phẩm có người làm cụ thể.
Với mẫu mã bạn thiết kế, cần thoả thuận rõ từ đầu: thợ có được làm mẫu đó bán cho người khác không, trong thời gian bao lâu. Nếu mẫu có giá trị lớn, có thể tìm hiểu việc đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp hoặc nhãn hiệu, nhưng cũng nên nhớ rằng ở làng nghề, quan hệ tốt và tốc độ ra mẫu mới thường bảo vệ bạn tốt hơn giấy tờ.
Khi số hộ cùng làm đã nhiều, có thể tính đến việc tổ chức thành tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để thương lượng với khách hàng lớn, mua nguyên liệu chung và chia sẻ lợi ích một cách có quy chế.
Môi trường và an toàn lao động trong xưởng nghề
Một số nghề truyền thống có rủi ro về môi trường và sức khoẻ: bụi gỗ, bụi đá, khói lò nung, hoá chất nhuộm, tẩy, mạ, tiếng ồn. Người trẻ khởi nghiệp nên coi đây là phần của sản phẩm chứ không phải chuyện phụ:
- Tìm hiểu nghề của mình có thuộc diện phải đáp ứng yêu cầu về bảo vệ môi trường làng nghề theo Luật Bảo vệ môi trường hiện hành hay không, và hỏi cơ quan môi trường địa phương về các yêu cầu cụ thể.
- Trang bị đồ bảo hộ phù hợp: khẩu trang chống bụi, kính, găng tay, nút tai. Chi phí nhỏ so với bệnh nghề nghiệp kéo dài.
- Thông gió tốt cho xưởng, tách khu dùng hoá chất khỏi khu ở và khu chứa thực phẩm.
- Thu gom nước thải, chất thải rắn đúng chỗ, không đổ ra kênh mương chung. Ô nhiễm là nguyên nhân hàng đầu khiến hàng xóm và chính quyền phản ứng với làng nghề.
- Nếu đón khách tham quan, khách phải được hướng dẫn an toàn, không đến gần lò, máy, hoá chất khi không có người đi kèm.
- Người mua ngày càng quan tâm tới cách sản phẩm được làm ra. Một xưởng sạch, an toàn cũng là một câu chuyện tốt để kể.
Rủi ro khi khởi nghiệp với làng nghề và cách giảm
Mẫu bị sao chép ngay trong làng. Khó tránh hoàn toàn. Giảm bằng cách ra mẫu mới đều đặn, giữ quan hệ trực tiếp với khách, xây tên riêng cho dòng sản phẩm của mình.
Nhận đơn lớn vượt sức làng. Một đơn lớn giao trễ có thể làm mất khách và nợ nần. Trước khi nhận, kiểm tra năng lực thật của các hộ, thời gian, nguyên liệu, và thoả thuận giao hàng theo từng đợt.
Phụ thuộc vào một khách hàng. Khi một khách chiếm phần lớn đơn hàng, họ có thể ép giá hoặc rút đi bất ngờ. Giữ nhiều kênh, kể cả kênh nhỏ.
Mâu thuẫn với người trong làng. Tôn trọng người lớn tuổi, minh bạch tiền bạc, không chèo kéo thợ của hộ khác bằng giá. Ở làng, mất lòng một người có thể mất lòng nhiều nhà.
Nguyên liệu khan hiếm hoặc lên giá. Nhiều nghề phụ thuộc nguyên liệu tự nhiên như tre, mây, cói, đất sét, gỗ. Khi làm lớn, nhu cầu nguyên liệu tăng có thể vượt khả năng cung ứng tại chỗ. Tìm hiểu sớm nguồn thay thế hợp pháp, trồng bổ sung nếu được, và không khai thác nguyên liệu từ rừng khi không rõ nguồn gốc.
Câu hỏi thường gặp
Không phải người trong làng thì có khởi nghiệp với làng nghề được không?
Được, nhưng cần nhiều thời gian hơn để được tin. Hãy bắt đầu bằng việc học nghề, mua hàng sòng phẳng, trả tiền đúng hẹn, tôn trọng cách làm của làng. Người ngoài thường có lợi thế ở kênh bán và cách nhìn mới, nếu biết kết hợp với tay nghề của làng.
Làm sao biết làng nghề của mình đã được công nhận chưa?
Hỏi chính quyền xã, phường nơi có làng nghề hoặc cơ quan quản lý nông nghiệp của tỉnh. Việc công nhận làng nghề, nghề truyền thống có tiêu chí và thủ tục riêng theo quy định về phát triển ngành nghề nông thôn; nội dung hiện hành nên kiểm tại cơ quan có thẩm quyền.
Có nên đăng ký bảo hộ mẫu sản phẩm thủ công không?
Nếu mẫu do bạn thiết kế, có giá trị thương mại lớn và bán ở thị trường rộng, việc tìm hiểu bảo hộ kiểu dáng công nghiệp hoặc nhãn hiệu là đáng làm. Với mẫu truyền thống của cả làng thì không thể đăng ký làm của riêng. Nên hỏi đơn vị tư vấn sở hữu trí tuệ trước khi quyết định.
Sản phẩm làng nghề bán online có khó không?
Không khó bắt đầu nhưng khó làm đều. Hàng thủ công mỗi chiếc mỗi khác nên ảnh và mô tả phải trung thực, đóng gói phải chống vỡ, móp, và thời gian làm hàng phải báo rõ cho khách. Nhiều người bắt đầu với vài mẫu bán chạy, làm sẵn một lượng nhỏ, rồi mở rộng dần.
Người trẻ có nên bỏ học, bỏ việc để về theo nghề của làng không?
Không nên quyết vội. Có thể vừa học vừa làm, hoặc giữ việc hiện tại trong lúc thử bán sản phẩm của làng. Khi đã thấy có người mua đều và mình thật sự hợp với nghề, lúc đó mới cân nhắc dồn sức. Nghề truyền thống cần người trẻ, nhưng cũng cần người trẻ có kế hoạch.
Đón khách du lịch đến làng nghề cần chuẩn bị gì?
Cần không gian an toàn và sạch sẽ, lối đi rõ ràng, người hướng dẫn, nhà vệ sinh, chỗ nghỉ. Hoạt động trải nghiệm nên ngắn, dễ làm và có sản phẩm mang về. Nếu tổ chức thường xuyên, hãy tìm hiểu các quy định liên quan đến kinh doanh dịch vụ du lịch tại địa phương.