Nghề phụ mùa nông nhàn nên thoả ba điều: không tranh sức lao động của mùa vụ chính, vốn bỏ vào nhỏ hoặc rút ra được khi cần, và tận dụng thứ gia đình đã có sẵn như tay nghề, dụng cụ, nguyên liệu, quan hệ. Những việc hay gặp là làm dịch vụ cho người khác, làm thủ công, chế biến nhỏ, nuôi ngắn ngày, bán hàng và làm công nhật.
Nông nhàn không phải lúc rảnh hoàn toàn. Sau mùa gặt, mùa thu hoạch cà phê hay thu hái trái cây, ruộng vườn vẫn cần chăm, nhà vẫn cần sửa, con cái vẫn cần đưa đón. Nghề phụ tốt là nghề lấp vào khoảng thời gian thật sự trống, không biến người làm nông thành người làm hai ca quanh năm.
Bài này giúp bạn tự xác định mùa nông nhàn của nhà mình, chọn nhóm nghề phụ phù hợp và nhận diện những lời mời làm thêm dễ dẫn đến mất tiền.
Mùa nông nhàn của nhà bạn dài bao lâu và rơi vào lúc nào
Mỗi vùng, mỗi loại cây con có lịch nông nhàn khác nhau. Vùng lúa hai vụ có những khoảng trống ngắn sau gặt và trước khi xuống giống vụ sau. Vùng cây lâu năm như cà phê, tiêu, điều có giai đoạn bận dồn dập lúc thu hoạch và giai đoạn chăm sóc nhẹ hơn. Hộ trồng rau quanh năm thì gần như không có mùa nhàn rõ rệt, chỉ có những tuần đỡ bận hơn.
Cách xác định chính xác nhất là lấy một tờ giấy, kẻ mười hai cột cho mười hai tháng, và ghi lại mỗi tháng các thành viên trong nhà bận ruộng vườn bao nhiêu ngày. Làm vậy bạn sẽ thấy rõ tháng nào trống thật, tháng nào chỉ trống nửa ngày, và ai trong nhà là người có thời gian. Thường thì người có thời gian không phải là người chủ lực, mà là ông bà, phụ nữ sau mùa thu hoạch, hay con cái đã lớn.
Bước này nghe đơn giản nhưng quyết định loại nghề phụ nên chọn. Nếu khoảng trống chỉ vài tuần rải rác, nghề phụ phải là thứ bắt đầu và dừng được ngay như làm công nhật, làm dịch vụ theo ca. Nếu khoảng trống kéo dài vài tháng liền, bạn có thể tính tới những việc cần học nghề hoặc cần vài tuần mới quen tay. Nếu chỉ trống buổi tối, những việc làm ở nhà, không cần ra đồng là hợp nhất.
Các nhóm nghề phụ hay gặp ở nông thôn
Bảng dưới so sánh các nhóm nghề phụ theo vốn, kỹ năng và mức độ đụng chạm với mùa vụ chính. Đây là khung chung, mỗi nơi sẽ có những việc đặc thù riêng:
| Nhóm nghề phụ | Vốn cần | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Làm dịch vụ cho người khác (cắt cỏ, phun, chở hàng, sửa máy) | Thấp đến trung bình | Thường bận cùng lúc với mùa chính của mình |
| Thủ công (đan lát, mây tre, thêu, làm chổi, làm nón) | Thấp | Cần học nghề, cần người thu mua ổn định |
| Chế biến nhỏ (bánh, mắm, đồ khô, rượu nếp) | Trung bình | Phải giữ an toàn thực phẩm, có thể cần giấy tờ |
| Nuôi ngắn ngày (gà, vịt, cá trong ao sẵn) | Trung bình | Không lấn chỗ, lấn nước của cây trồng chính |
| Bán hàng nhỏ (tạp hoá, bán quà quê online, gom hàng) | Thấp đến trung bình | Cần thời gian đều đặn, không chỉ lúc rảnh |
| Làm công nhật, làm thời vụ ở nơi khác | Gần như không | Phải đi xa, xa gia đình, cần hợp đồng rõ |
Đừng nhìn cột vốn rồi chọn việc ít vốn nhất. Việc ít vốn thường lại tốn nhiều giờ công. Câu đúng hơn là: với số giờ trống mà nhà bạn có, việc nào cho đồng tiền ổn định nhất mà ít rủi ro nhất. Câu trả lời có khi lại là một việc cần chút vốn nhưng làm ở nhà, không phải bỏ ruộng vườn để đi xa.
Ba tiêu chí chọn nghề phụ
Không tranh lao động của mùa chính. Nếu nghề phụ cũng cao điểm đúng vào lúc ruộng vườn bận nhất, bạn sẽ phải bỏ một trong hai. Đa phần người ta bỏ ruộng vì nghề phụ trả tiền ngay, rồi vụ sau năng suất giảm. Hãy chọn việc có lịch bận lệch với lịch mùa vụ của nhà mình.
Vốn bỏ vào phải rút ra được. Nghề phụ nên là việc mà nếu không ổn, bạn dừng được mà không mất nhiều. Mua một bộ dụng cụ đan, một máy may cũ, vài chục con gà khác với việc xây một dãy chuồng hay đặt cọc một khoản lớn cho máy móc. Khi chưa chắc, ưu tiên thuê, mượn, hoặc nhận làm cho người khác trước.
Dùng thứ đã có sẵn. Tay nghề của ông bà, nguyên liệu từ vườn nhà như tre, lá, rơm, một chiếc xe tải nhỏ đã có, một gian nhà trống. Nghề phụ xây trên thứ sẵn có thì chi phí ban đầu thấp và người làm đã quen tay.
Thêm một tiêu chí cho người lớn tuổi. Nếu người làm chính là ông bà, hãy chọn việc ngồi được, không nặng, không phải đứng lâu dưới nắng, không dùng máy nguy hiểm. Mục tiêu là có thêm thu nhập mà vẫn giữ sức khoẻ.
Chia việc trong nhà để nghề phụ không thành gánh nặng
Một nghề phụ thất bại không chỉ vì không có khách mà còn vì làm kiệt sức một người trong nhà. Thường gặp nhất là người phụ nữ vừa lo bếp núc, vừa làm ruộng, nay nhận thêm hàng thủ công về làm tới khuya. Thu nhập tăng một chút, nhưng sức khoẻ và không khí gia đình đi xuống.
Trước khi nhận một nghề phụ, cả nhà nên ngồi lại phân việc. Ai làm, mỗi ngày bao nhiêu giờ, ai thay phần việc nhà mà người đó bỏ ra, tiền thu được thuộc về ai hay dùng vào việc gì. Nói rõ từ đầu giúp tránh cảm giác bất công về sau, nhất là khi nghề phụ có lời.
Trẻ em trong nhà có thể phụ giúp những việc nhẹ, phù hợp lứa tuổi, nhưng không được để việc làm thêm ảnh hưởng đến giờ học, giờ ngủ, hay để trẻ làm những việc nặng, nguy hiểm. Việc dùng lao động trẻ em được pháp luật quy định chặt; nếu nhận gia công cho cơ sở khác, bạn cần biết rằng họ cũng phải tuân thủ những quy định này.
Cuối cùng, hãy giữ ít nhất vài ngày nghỉ thật sự trong mùa nông nhàn. Người làm nông quanh năm cần những khoảng nghỉ để phục hồi sức, để chuẩn bị tinh thần cho vụ tới. Nghề phụ lấy mất cả khoảng nghỉ ấy thì về lâu dài là lỗ.
Những lời mời làm thêm cần thận trọng
Mùa nông nhàn cũng là lúc nhiều lời mời làm thêm tìm tới người ở quê. Phần lớn là việc thật, nhưng có một số dạng dễ dẫn đến mất tiền. Nhận ra sớm giúp bạn không phải trả học phí đắt:
- Nhận hàng gia công về nhà, phải đặt cọc trước: người giao hàng bắt nộp tiền cọc nguyên liệu, rồi chê hàng không đạt để không trả tiền công và giữ luôn tiền cọc. Hãy hỏi những hộ đã làm, làm thử một lượng nhỏ trước, không đặt cọc khoản lớn.
- Mua giống, mua máy kèm hứa bao tiêu sản phẩm: bên bán kiếm tiền từ chính giống và máy, còn lời hứa thu mua thì không thực hiện. Đọc kỹ hợp đồng, hỏi cơ quan khuyến nông và các hộ đã tham gia.
- Mô hình rủ người khác tham gia mới có tiền: thu nhập đến chủ yếu từ việc kéo thêm người chứ không từ bán sản phẩm thật. Đây là dấu hiệu của kinh doanh đa cấp biến tướng.
- Việc làm xa qua môi giới không rõ ràng: hứa lương cao, thu phí trước, giữ giấy tờ tuỳ thân. Chỉ đi làm qua đơn vị có hợp đồng, có địa chỉ, có người quen đã làm.
- Làm thêm trên mạng chỉ cần bấm, chuyển tiền trước: các nhiệm vụ "làm đơn ảo" yêu cầu nạp tiền là chiêu lừa phổ biến. Không có việc làm thật nào bắt bạn nạp tiền để được nhận việc.
Ghi sổ riêng cho nghề phụ
Nghề phụ thường được làm theo kiểu tranh thủ, tiền vào tiền ra lẫn lộn với tiền chợ, tiền phân bón. Hậu quả là cuối năm không ai biết nghề phụ thật sự có lời hay không, có đáng làm tiếp hay không.
Cách đơn giản là dành riêng một cuốn sổ, hoặc một trang riêng trong sổ thu chi của nhà, cho nghề phụ. Mỗi lần mua nguyên liệu, dụng cụ, mỗi lần bán hàng, mỗi lần nhận tiền công, ghi ngày, nội dung, số tiền. Ghi thêm số giờ đã làm, vì nhiều nghề phụ trông có lời cho đến khi bạn chia số tiền cho số giờ bỏ ra.
Ví dụ giả định: một hộ nhận đan rổ tre bán cho người gom, mỗi tháng thu về một khoản đều. Khi ghi đủ, họ thấy tiền nguyên liệu tre phải mua thêm và số giờ đan khá lớn, nên chia ra mỗi giờ chỉ được một phần nhỏ so với đi làm công nhật trong vùng. Nhưng đan được làm ở nhà, ông bà làm được, không phải đi xa. Sổ sách không bảo bạn phải bỏ nghề, nó giúp bạn biết mình đang đổi cái gì lấy cái gì.
Sổ nghề phụ còn có ích khi bạn muốn vay một khoản nhỏ để mở rộng, hay khi cần chứng minh thu nhập để tham gia một chương trình hỗ trợ của địa phương. Những ghi chép đều đặn qua vài mùa là bằng chứng thuyết phục hơn nhiều so với lời kể, và cũng giúp chính bạn nhìn ra mùa nào nghề phụ chạy tốt, mùa nào nên tạm nghỉ.
Khi nghề phụ có dấu hiệu thành nghề chính
Dấu hiệu tích cực. Thu nhập từ nghề phụ ổn định qua nhiều mùa, có khách quen chủ động đặt hàng, bạn thấy mình làm việc đó giỏi và thích hơn việc đồng áng. Đây có thể là lúc cân nhắc mở rộng.
Đừng bỏ ruộng vườn ngay. Có thể chuyển dần: cho thuê một phần ruộng, đổi sang cây trồng ít công hơn, thuê người làm những khâu nặng. Giữ một chân trong nông nghiệp giúp gia đình có lưới an toàn khi nghề mới gặp khó.
Tính lại pháp lý và sổ sách. Khi nghề phụ lớn lên thành việc kinh doanh đều đặn, có thể đến lúc cần đăng ký hộ kinh doanh, khai thuế, xuất hoá đơn. Hỏi bộ phận một cửa của xã, phường và cơ quan thuế để biết yêu cầu hiện hành.
Rủi ro khi làm lớn. Nghề phụ quy mô nhỏ ít rủi ro vì dựa trên lao động nhà. Khi thuê thêm người, mua thêm máy, nhận đơn lớn, rủi ro về nợ, về giao hàng trễ, về một khách hàng lớn bỏ đi tăng theo. Mở rộng từng bước, không đặt cả gia đình vào một đơn hàng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nông nhàn nên làm gì để có thêm thu nhập?
Tuỳ khoảng thời gian trống, sức khoẻ và tay nghề của người làm. Các nhóm việc hay gặp là làm dịch vụ cho người khác, làm thủ công, chế biến nhỏ, nuôi ngắn ngày, bán hàng và làm công nhật. Nên chọn việc không tranh lao động của mùa vụ chính và có thể dừng lại mà không mất nhiều vốn.
Người lớn tuổi ở quê nên làm nghề phụ gì?
Những việc ngồi được, nhẹ, làm ở nhà và tận dụng tay nghề sẵn có như đan lát, làm chổi, làm bánh, phân loại nông sản thường phù hợp. Tránh việc nặng, đứng lâu ngoài nắng, dùng máy móc nguy hiểm. Mục tiêu là có thêm thu nhập mà vẫn giữ sức khoẻ.
Nhận hàng gia công về nhà làm có an toàn không?
Có nhiều cơ sở gia công làm ăn tử tế, nhưng cũng có những dạng lừa bắt đặt cọc rồi chê hàng không đạt. Hãy hỏi các hộ đã nhận làm, làm thử lượng nhỏ trước, có giấy tờ giao nhận ghi rõ quy cách và tiền công, không đặt cọc khoản lớn.
Làm nghề phụ có phải đăng ký kinh doanh không?
Với việc làm thuê, làm công nhật thì thường không. Với việc tự sản xuất, buôn bán đều đặn thì có thể phải đăng ký tuỳ quy mô và ngành nghề. Quy định có thay đổi theo thời gian, nên hãy hỏi bộ phận một cửa của xã, phường và cơ quan thuế nơi bạn ở.
Đi làm thời vụ ở tỉnh khác cần chú ý gì?
Nên đi qua đơn vị có hợp đồng lao động rõ ràng, có địa chỉ, có người quen đã làm. Không nộp phí môi giới cao, không giao giấy tờ tuỳ thân gốc cho người khác giữ. Báo cho người nhà nơi làm việc và cách liên lạc, và tìm hiểu quyền lợi của người lao động thời vụ.
Làm sao biết nghề phụ có đáng làm tiếp?
Ghi sổ riêng cho nghề phụ, gồm cả tiền và số giờ bỏ ra. Sau một mùa, chia tiền lời cho số giờ để so với các việc khác trong vùng, đồng thời cân nhắc các lợi ích khác như làm ở nhà, phù hợp người lớn tuổi. Con số và hoàn cảnh gia đình cùng nhau cho câu trả lời.