Giá thành một ký nông sản là tổng mọi chi phí để làm ra lô hàng, chia cho số ký thật sự bán được. "Mọi chi phí" gồm ba nhóm: tiền mặt đã chi (giống, thức ăn, phân, thuốc, điện, nước, công thuê), chi phí không trả bằng tiền mặt (công của người trong nhà, đất nhà, tiền vốn tự có lẽ ra có thể sinh lãi), và hao mòn tài sản dùng lâu năm (chuồng, nhà lưới, máy bơm, máy cày nhỏ).
Nông hộ thường chỉ cộng nhóm thứ nhất, nên giá thành trên giấy thấp hơn thực tế, có khi thấp hơn nhiều. Hệ quả là bán giá nào cũng thấy "còn lời", trong khi tài sản xuống cấp dần và công cả nhà được trả rất rẻ. Bài này đi qua từng khoản hay bị quên, cách tính cho công bằng, và một ví dụ giả định với một lứa gà thịt để bạn thấy các khoản đó lớn tới đâu.
Vì sao giá thành trên giấy thường thấp hơn thực tế
Lý do thứ nhất là cách giữ tiền của nông hộ: tiền làm ăn và tiền nhà chung một túi. Bao phân mua bằng tiền bán heo, xăng chở hàng đổ chung với xăng đi chợ. Không tách được thì khi cộng, người ta chỉ nhớ những khoản lớn và rõ ràng.
Lý do thứ hai là những thứ không phải trả tiền ngay thì không có cảm giác là chi phí. Người nhà cho ăn mỗi sáng không lấy lương. Cái chuồng xây từ năm năm trước không còn đòi tiền. Tiền tiết kiệm bỏ vào nuôi lứa này cũng không ai tính lãi. Nhưng cả ba đều có giá: người nhà có thể đi làm thuê, chuồng sẽ phải sửa, tiền gửi tiết kiệm sẽ có lãi.
Lý do thứ ba là chia sai mẫu số. Nhiều người lấy tổng chi chia cho tổng sản lượng thu được, quên rằng một phần hàng xấu bán rẻ, một phần nhà ăn, một phần hao trong khi chở. Mẫu số đúng là số ký bán được ở giá thường, còn hàng loại hai thì tính doanh thu riêng.
Giá thành tính thiếu dẫn tới ba quyết định sai: chấp nhận giá bán quá thấp, mở rộng một hoạt động thực ra đang lỗ, và không thấy khâu nào đang tốn quá mức để cải thiện. Vì vậy dù cuối cùng bạn vẫn quyết định làm, con số đủ khoản là thứ nên có trên bàn.
Ba nhóm chi phí và những khoản hay bị quên
Bảng dưới gom các khoản theo ba nhóm. Cột cuối ghi lý do khoản đó hay rơi khỏi phép cộng, để bạn soát lại sổ của mình.
| Nhóm | Gồm những khoản | Hay bị quên vì |
|---|---|---|
| Tiền mặt chi trong vụ | Giống, thức ăn, phân, thuốc, vắc-xin, điện, nước, xăng, bao bì, công thuê, thuê máy, phí vận chuyển | Mua lặt vặt nhiều lần, trả bằng tiền chung của nhà |
| Hao mòn tài sản | Chuồng, nhà lưới, giàn, ống tưới, máy bơm, bình phun, xe chở hàng | Đã trả tiền từ năm trước, năm nay không thấy chi |
| Công nhà | Ngày công của mọi người trong nhà, kể cả người già, trẻ lớn phụ giúp | Không trả lương, không ai ghi |
| Đất nhà | Tiền thuê đất bạn có thể nhận nếu cho người khác thuê | Đất của mình nên coi như miễn phí |
| Lãi vốn | Lãi tiền vay thật và phần lãi tiền tự có lẽ ra có thể nhận | Tiền tự có không ai đòi lãi |
| Hao hụt và rủi ro | Cây, con chết, hàng hỏng, hàng loại hai | Chỉ tính số thu được, không tính phần đã bỏ tiền mà mất |
Không phải lúc nào cũng cần cộng tất cả vào một con số. Có thể tính hai mức: giá thành tiền mặt (chỉ nhóm đầu) để biết tối thiểu phải bán bao nhiêu mới không hụt tiền, và giá thành đầy đủ để biết công sức và tài sản của bạn được trả ở mức nào.
Tính công nhà sao cho công bằng
Đếm ngày công thật, không đếm ước lượng. Trong một lứa, ghi mỗi ngày ai làm, làm bao nhiêu giờ. Tám giờ gộp lại tính một công. Việc nhỏ lặt vặt như cho ăn, dọn chuồng mỗi ngày nửa giờ, cộng cả lứa có khi thành hàng chục công.
Lấy đơn giá là tiền công làm thuê phổ biến trong vùng. Đó là mức người nhà bạn có thể kiếm được nếu không làm việc này. Không cần lấy mức cao nhất, cũng đừng lấy mức thấp tới mức vô nghĩa.
Người già, trẻ lớn tính mức thấp hơn nhưng không bằng không. Họ có thể không đi làm thuê được, nhưng thời gian của họ vẫn có giá trị, và nếu họ ốm thì phải thuê người thay.
Tách công làm sản phẩm và công đi bán. Đi chợ, giao hàng, nhắn tin với khách là công bán hàng. Tách riêng giúp so sánh: bán cho thương lái thì giá thấp nhưng gần như không tốn công bán, bán lẻ thì giá cao nhưng công bán có thể ăn hết phần chênh.
Khấu hao: chia tiền tài sản cho những năm dùng
Khấu hao là cách chia tiền mua một tài sản dùng nhiều năm ra từng năm, từng lứa. Cách đơn giản nhất cho nông hộ là chia đều: lấy giá mua, trừ phần bán lại được khi bỏ đi (nếu có), chia cho số năm dự kiến dùng. Ví dụ giả định: một dãy chuồng xây hết 60 triệu đồng, dự kiến dùng mười năm, hết hạn không còn giá trị, thì mỗi năm khấu hao 6 triệu. Năm đó nuôi ba lứa thì mỗi lứa gánh 2 triệu.
Con số này không phải tiền bạn đang chi, nhưng nó là tiền bạn phải để dành nếu muốn sau mười năm có chuồng mới. Nhà không tính khấu hao thường đến lúc chuồng hỏng thì không có tiền sửa, phải vay.
Số năm dùng nên ước thận trọng. Nhà lưới, màng phủ, ống tưới nhựa ngoài nắng có tuổi thọ ngắn hơn nhiều so với chuồng xây. Máy bơm, máy cày nhỏ tuỳ cường độ dùng. Nếu không chắc, hỏi người bán hoặc người đã dùng lâu năm, ghi lại số năm đã chọn để lần sau so với thực tế.
Cây lâu năm cũng có khấu hao: tiền bỏ ra những năm chưa có thu là một khoản đầu tư, cần chia cho những năm cây cho thu hoạch. Đây là chỗ nhiều nhà trồng cây ăn trái tính sai nhất, vì quên mất mấy năm đầu đã tốn bao nhiêu.
Ví dụ giả định: giá thành một lứa gà thịt thả vườn
Ví dụ giả định với một lứa gà nhỏ, số tròn để dễ theo, không phản ánh giá thật của vùng nào. Phần kỹ thuật nuôi bạn tham khảo ở các trang chuyên về chăn nuôi.
- Đầu vào: 500 con giống, hao hụt cả lứa giả định 8%, còn 460 con xuất bán, trọng lượng bình quân giả định 2 ký, tổng khoảng 920 ký hơi.
- Tiền mặt: giống, thức ăn, vắc-xin, điện, đệm lót, xăng — giả định tổng 52 triệu đồng.
- Khấu hao chuồng và máng uống: giả định 2 triệu cho lứa này.
- Công nhà: hai người, mỗi ngày tổng hai giờ, lứa kéo dài bốn tháng, khoảng 30 công; đơn giá giả định 250 nghìn, thành 7,5 triệu đồng.
- Lãi vốn: vốn bình quân bỏ ra trong lứa khoảng 30 triệu, giả định lãi tiền gửi cả lứa 1,5% (chỉ để minh hoạ), khoảng 450 nghìn.
- Cộng: giá thành tiền mặt khoảng 56,5 nghìn mỗi ký (52 triệu chia 920 ký); giá thành đầy đủ khoảng 67,3 nghìn mỗi ký (61,95 triệu chia 920 ký).
Khoảng cách gần 11 nghìn mỗi ký giữa hai con số là phần mà người chỉ cộng tiền mặt sẽ không thấy. Nếu thương lái trả 62 nghìn, nhà đó tưởng lời khoảng 5 triệu. Nhưng nếu đem hết số đó trả công nhà thì mới được chừng hai phần ba mức làm thuê; còn nếu để dành đủ tiền khấu hao chuồng và tính lãi vốn, phần trả công chỉ còn khoảng một phần ba. Đó có thể vẫn là lựa chọn hợp lý; chỉ cần biết rõ.
Đọc bảng giá thành để biết hạ chi phí ở khâu nào
Xếp các khoản từ lớn tới nhỏ. Với chăn nuôi, thức ăn thường chiếm phần lớn; với rau màu, công và vật tư có khi ngang nhau. Khoản lớn nhất là chỗ cải thiện một chút đã đổi được nhiều, nên bắt đầu từ đó thay vì cắt những khoản nhỏ cho đỡ áy náy.
So hao hụt với lứa trước và với hàng xóm. Hao hụt cao làm mẫu số nhỏ lại, giá thành mỗi ký tăng dù tổng chi không đổi. Hỏi khuyến nông hoặc người nuôi lâu năm xem hao hụt của bạn có bất thường không; phần kỹ thuật để giảm hao hụt thuộc về các trang chuyên trồng trọt, chăn nuôi.
Xem khoản nào mua lẻ mà mua chung được. Giống, phân, thức ăn mua theo nhóm vài nhà thường được giá tốt hơn và giao một chuyến. Đây cũng là bước đầu tự nhiên của một tổ hợp tác.
Xem tài sản nào đang dùng quá ít. Máy bơm, máy cày nhỏ, xe chở hàng mà mỗi năm chỉ chạy vài ngày thì khấu hao chia cho rất ít sản phẩm. Cho thuê lại, dùng chung hoặc thuê dịch vụ thay vì mua có khi hạ giá thành rõ rệt.
Rủi ro và cách giảm khi dùng con số giá thành
Có con số giá thành rồi, vẫn có vài cái bẫy khi dùng nó để quyết định:
- Tin một lứa duy nhất. Lứa đầu thường tốn kém hơn hoặc may mắn hơn bình thường. Cách giảm: theo dõi ít nhất hai, ba lứa, lấy trung bình và ghi cả lứa xấu nhất.
- Bỏ qua hao hụt bất thường. Một đợt dịch có thể đẩy giá thành lên gấp rưỡi. Cách giảm: trong kế hoạch, tính thêm một kịch bản hao hụt cao để biết mình chịu được tới đâu.
- Dùng giá thành để định giá bán lẻ mà quên chi phí bán. Bán lẻ còn tốn bao bì, giao hàng, công trả lời khách. Cách giảm: cộng chi phí bán vào trước khi báo giá.
- Giá vật tư biến động. Thức ăn, phân bón lên giá giữa vụ làm giá thành đổi theo. Cách giảm: cập nhật đơn giá mỗi lần mua, không dùng con số của năm trước.
- Lẫn tiền nhà và tiền làm ăn. Cách giảm: một cuốn sổ hoặc một tài khoản riêng cho việc làm ăn, dù nhỏ.
Giá thành là công cụ để hỏi đúng câu: khâu nào tốn nhất, khâu nào cải thiện được, và giá bán thấp nhất mà nhà còn chịu được là bao nhiêu. Nó không quyết định thay bạn, nhưng thiếu nó thì mọi quyết định dựa trên cảm giác.
Khi muốn rủ hàng xóm cùng làm, đi vay, hay ngồi thương lượng với một bên bao tiêu, bảng giá thành đủ khoản cũng là thứ giúp bạn nói chuyện bằng số. Người đối diện sẽ nhìn bạn khác hẳn khi bạn biết chính xác mỗi ký mình làm ra tốn bao nhiêu và vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải tính công lao động của gia đình vào giá thành không?
Không bắt buộc với mục đích giữ sổ tiền mặt, nhưng nên tính ở một con số thứ hai là giá thành đầy đủ. Có con số đó bạn mới biết công cả nhà đang được trả bao nhiêu và so sánh được giữa hai cây con tốn công khác nhau.
Đất nhà tự có thì có cần tính tiền thuê đất không?
Nên tính ở mức tham khảo, theo giá thuê đất nông nghiệp phổ biến trong vùng. Nếu cho thuê đất được một khoản mà tự làm chỉ dư hơn chút ít sau khi tính công, có thể cho thuê là lựa chọn đáng cân nhắc, nhất là khi nhà thiếu người làm.
Giá thành một ký khác nhau giữa các lứa có bình thường không?
Rất bình thường. Thời tiết, giá thức ăn, tỷ lệ hao hụt, giá giống đều thay đổi. Vì thế nên theo dõi nhiều lứa và dùng con số trung bình cùng con số lứa xấu nhất, thay vì tin một lứa duy nhất.
Tính khấu hao nhà lưới, chuồng trại như thế nào cho đơn giản?
Lấy tiền đầu tư, trừ phần còn bán lại được khi bỏ đi, chia cho số năm dự kiến dùng, rồi chia tiếp cho số vụ hoặc số lứa mỗi năm. Màng phủ, lưới che có tuổi thọ ngắn hơn khung và nền, nên tách riêng nếu được.
Khi giá bán thấp hơn giá thành đầy đủ nhưng cao hơn giá thành tiền mặt thì có nên bán không?
Trong ngắn hạn, bán vẫn tốt hơn để hàng hỏng, vì bạn thu lại được tiền mặt đã chi. Nhưng nếu tình trạng kéo dài nhiều lứa, nghĩa là công và tài sản của bạn đang được trả quá thấp, cần xem lại cách làm hoặc cân nhắc đổi hướng.
Sổ ghi giá thành nên giữ trên giấy hay trên điện thoại?
Cách nào bạn ghi đều đặn được thì dùng cách đó. Sổ giấy dễ bắt đầu, điện thoại thì cộng nhanh và khó thất lạc nếu có sao lưu. Quan trọng là ghi ngay khi chi, tách riêng tiền làm ăn với tiền nhà.