Bán xong vụ chia tiền thế nào: trả nợ, giữ vốn vụ sau, để dành và tái đầu tư

Bán xong vụ, nông hộ nên chia tiền theo thứ tự: trả dứt các khoản nợ đến hạn, giữ đủ vốn cho vụ sau, đặt riêng tiền sinh hoạt cho cả nhà đến vụ tới, bổ sung khoản đệm phòng biến, rồi mới tính để dành dài hạn và tái đầu tư. Thứ tự này quan trọng hơn tỷ lệ chia, vì chia sai thứ tự là lý do phổ biến khiến một vụ được mùa được giá vẫn để lại cảnh vay mượn ở vụ sau.

Tiền bán vụ về một lần, thường là khoản lớn nhất trong năm, nên cũng là lúc dễ quyết định vội nhất: mua xe, sửa nhà, cho người quen vay, góp vào việc làm ăn của ai đó. Bài này đưa một thứ tự chia có thể áp dụng cho phần lớn nông hộ, một ví dụ giả định, cách nghĩ về tái đầu tư và để dành, cùng những cám dỗ cần tỉnh táo.

Thứ tự chia tiền sau vụ

Hãy ngồi lại với sổ thu chi và lịch dòng tiền trước khi tiêu đồng nào. Chia theo thứ tự này, xong bước trên mới sang bước dưới:

1. Trả nợ đến hạn: nợ vật tư mua chịu, nợ công thuê, gốc và lãi vay của vụ vừa rồi. Ưu tiên khoản lãi cao và khoản ảnh hưởng uy tín với đại lý, với tổ vay vốn.
2. Giữ vốn vụ sau: cộng chi phí giống, phân, thức ăn, công cho vụ tới dựa trên sổ vụ vừa rồi; để riêng số đó, không đụng tới.
3. Đặt lương nhà đến vụ tới: số tháng từ nay đến lần thu tiền kế tiếp nhân với chi tiêu hằng tháng, cộng các khoản lớn đã biết như học phí, Tết.
4. Bổ sung khoản đệm: nếu khoản đệm phòng mất mùa, ốm đau đã bị dùng trong năm, nạp lại cho đủ trước tiên.
5. Để dành dài hạn: cho mục tiêu vài năm tới như học hành của con, tuổi già, sửa nhà.
6. Tái đầu tư: mở rộng, mua máy, cải tạo chuồng trại, thử cây con mới, chỉ từ phần còn lại.
7. Chi tiêu tự do: phần thưởng cho cả nhà sau một vụ vất vả cũng đáng có, nhưng đặt ở cuối.

Nếu tiền không đủ đi hết các bước, dừng ở bước nào thì biết vụ đó chỉ nuôi được đến bước đó. Ví dụ, nếu sau bước ba đã hết tiền, vụ vừa rồi chỉ đủ duy trì, không có phần để dành hay mở rộng; đó là thông tin quý để xem lại cách làm, chứ không phải lý do để vay thêm mà mở rộng.

Tiền vốn vụ sau không phải là tiền lời

Sai lầm hay gặp nhất là nhìn vào khoản tiền bán vụ và coi cả khoản đó là tiền lời. Thật ra trong số tiền đó có một phần là vốn đã bỏ ra từ đầu vụ, giờ quay về. Nếu tiêu cả phần này, vụ sau sẽ phải bắt đầu bằng tiền vay hoặc mua chịu, và chi phí vốn đó lại làm vụ sau mỏng lời hơn.

Cách tách đơn giản là lấy tổng tiền bán trừ tổng chi phí vụ trong sổ, ra phần lời thật. Chỉ phần lời này mới là tiền có thể chia cho để dành, tái đầu tư hay chi tiêu thêm. Phần vốn quay về phải được giữ lại nguyên vẹn, và nếu năm tới giá vật tư lên, phần giữ lại còn phải nhiều hơn số đã chi năm nay.

Với cây lâu năm, phép tính phức tạp hơn một chút vì có chi phí kiến thiết cơ bản bỏ ra từ nhiều năm trước: tiền trồng mới, tiền chăm cây những năm chưa cho trái. Những chi phí này nên được chia dần cho số năm cây cho thu hoạch. Nếu không, những năm đầu có trái sẽ trông như lời rất lớn, trong khi thật ra đang thu hồi lại tiền đã bỏ ra từ trước.

Một mẹo nhỏ: ngay khi tiền bán vụ về, chuyển phần vốn vụ sau sang một chỗ cất riêng, trước khi tính bất kỳ khoản chi nào khác. Thấy số tiền còn lại nhỏ hơn giúp cả nhà bớt cảm giác "có nhiều tiền", và quyết định chi tiêu tỉnh táo hơn.

Ví dụ giả định: một hộ trồng cà phê chia tiền sau vụ

Bảng dưới là ví dụ giả định, đơn vị triệu đồng, để minh hoạ thứ tự chia. Con số của nhà bạn sẽ khác, quan trọng là thứ tự:

Nhìn vào bảng, tiền bán vụ ba trăm triệu nghe rất lớn, nhưng phần thật sự tự do chỉ là vài triệu. Nếu ngay khi bán xong hộ này mua một chiếc xe trị giá vài chục triệu, toàn bộ phần để dành và tái đầu tư sẽ biến mất, và nếu chi thêm nữa thì bắt đầu ăn vào vốn vụ sau.

Ngược lại, ví dụ cũng cho thấy hộ này đã có lời đủ để để dành và đầu tư dần. Đó là dấu hiệu cách làm đang đi đúng, chỉ cần giữ kỷ luật chia.

Tái đầu tư: khi nào nên, khi nào chưa

Nên khi khoản đầu tư giải quyết đúng điểm nghẽn có số liệu. Sổ cho thấy công tưới chiếm phần lớn chi phí, đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm có thể đáng. Sổ cho thấy hao hụt khi phơi lớn, đầu tư sân phơi hay máy sấy nhỏ có thể đáng. Đầu tư dựa trên con số trong sổ an toàn hơn đầu tư vì nghe người khác làm.

Nên khi đã đi hết các bước trước đó. Tái đầu tư bằng tiền vốn vụ sau hoặc tiền đệm là đem cả nhà ra đặt cược. Chỉ tái đầu tư từ phần lời còn lại sau khi đã giữ vốn, lương nhà và khoản đệm.

Chưa nên khi mở rộng chỉ vì vụ này được giá. Giá nông sản lên xuống theo chu kỳ. Một vụ giá cao thường kéo nhiều người cùng mở rộng, và vài năm sau khi cây cho trái thì giá đã khác. Trồng theo phong trào là chủ đề chuyên mục kế hoạch kinh doanh của trang bàn kỹ; ở đây chỉ nhắc: đừng dùng tiền một vụ đẹp để đặt cược cho nhiều năm.

Chưa nên khi chưa tính dòng tiền của khoản đầu tư. Trồng thêm cây lâu năm nghĩa là thêm vài năm chỉ chi không thu. Đặt khoản đầu tư vào lịch dòng tiền mười hai tháng, rồi hai ba năm tới, xem nhà có chịu được không.

Đầu tư từng phần, thử nhỏ trước. Thay vì thay toàn bộ vườn, thay một phần; thay vì mua máy lớn, thuê thử một vụ. Thử nhỏ cho bạn số liệu thật trước khi bỏ khoản lớn.

Để dành ở đâu: vài nguyên tắc an toàn

Bài này không giới thiệu sản phẩm tài chính hay tổ chức cụ thể nào. Chỉ nêu những nguyên tắc chung khi chọn chỗ để dành tiền sau vụ:

• An toàn trước, sinh lời sau: tiền để dành của nông hộ là tiền cho học hành, tuổi già, rủi ro; mất tiền gốc là điều không chịu được.
• Gửi ở tổ chức được cấp phép: ngân hàng, tổ chức tín dụng hoạt động hợp pháp, có địa chỉ giao dịch rõ ràng. Kiểm tên tổ chức trước khi gửi.
• Tách khoản đệm với khoản dài hạn: khoản đệm cần rút nhanh, khoản dài hạn có thể gửi kỳ hạn dài hơn.
• Cẩn thận với lời mời lãi cao bất thường: mời góp vốn trồng cây, nuôi con gì đó hứa trả lãi cố định cao, mô hình rủ thêm người tham gia để được thưởng, đều cần nghi ngờ.
• Hụi, họ có rủi ro riêng: nhiều vùng quen chơi hụi, nhưng khi chủ hụi mất khả năng chi trả thì người góp rất khó đòi. Nếu tham gia, chỉ góp số tiền mất cũng không ảnh hưởng sinh hoạt.
• Không giữ quá nhiều tiền mặt ở nhà: rủi ro mất trộm, cháy, ẩm mốc.

Vàng là cách để dành quen thuộc của nhiều gia đình nông thôn. Bài này không khuyên mua hay không mua vàng; nếu chọn cách đó, nhớ rằng giá vàng cũng lên xuống, mua bán có chênh lệch, và cất giữ tại nhà có rủi ro mất mát.

Khi vụ chỉ hoà hoặc lỗ: chia phần còn lại thế nào

Không phải vụ nào cũng có lời để chia. Khi tiền bán vụ chỉ đủ hoặc không đủ trả nợ và giữ vốn, thứ tự ở trên vẫn dùng được nhưng cần thêm vài quyết định. Đầu tiên là trả nợ nào trước: ưu tiên khoản có lãi cao nhất và khoản mà chậm trả sẽ làm mất nguồn vật tư, mất uy tín với tổ vay vốn. Với các khoản còn lại, chủ động gặp bên cho vay hoặc đại lý để xin giãn, nói rõ lịch trả mới, thay vì im lặng để quá hạn.

Tiếp theo là vốn vụ sau. Một vụ lỗ là lúc nên tự hỏi có nên giữ nguyên quy mô không. Thu nhỏ một vụ, bỏ bớt khoản chi không chắc hiệu quả, chuyển một phần diện tích sang thứ ít vốn hơn, có thể giúp nhà qua được giai đoạn khó mà không phải vay thêm. Sổ thu chi của vụ vừa rồi sẽ chỉ ra khoản chi nào lớn mà không đem lại tương xứng.

Lương nhà trong giai đoạn này cũng cần thu lại, nhưng đừng cắt đến mức ảnh hưởng ăn uống, học hành, sức khoẻ. Nếu chi tiêu tối thiểu của nhà vẫn không được bảo đảm, đó là lúc tìm thêm nguồn thu ngoài vườn như làm thuê mùa vụ, và tìm hiểu các chính sách hỗ trợ khi thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh tại xã. Chuyên mục bảo hiểm và quản trị rủi ro của trang viết kỹ hơn về cách ứng phó khi mất mùa.

Rủi ro sau vụ được giá: cám dỗ và cách giữ mình

Sau một vụ được mùa được giá, áp lực tiêu tiền đến từ nhiều phía. Người quen hỏi vay, họ hàng rủ góp vốn làm ăn, đại lý chào mua máy móc trả góp, người bán hàng đến tận nhà. Cả nhà cũng muốn bù lại những thứ đã nhịn suốt vụ. Không có gì sai khi muốn tận hưởng thành quả, nhưng những quyết định lớn đưa ra trong vài tuần sau khi bán vụ thường là những quyết định đáng tiếc nhất.

Một cách giữ mình là đặt "luật ba mươi ngày": mọi khoản chi lớn không nằm trong kế hoạch, chờ ba mươi ngày sau khi bán vụ mới quyết. Trong ba mươi ngày đó, tiền đã được chia theo thứ tự ở trên, và bạn nhìn rõ phần tự do thật còn bao nhiêu.

Với lời hỏi vay của người quen, chỉ cho vay từ phần tự do, với số tiền mất cũng không ảnh hưởng, và ghi giấy rõ ràng. Không cho vay từ vốn vụ sau hay khoản đệm, dù người hỏi là ai. Với lời mời góp vốn làm ăn, đòi xem kế hoạch, hỏi rủi ro, và nhớ rằng lời hứa lãi cao chắc chắn là dấu hiệu đáng ngờ nhất.

Câu hỏi thường gặp

Có tỷ lệ chuẩn nào để chia tiền sau vụ không?

Không có tỷ lệ chung cho mọi nhà, vì quy mô, nợ nần và chi tiêu khác nhau. Thứ tự chia quan trọng hơn tỷ lệ: trả nợ, giữ vốn vụ sau, lương nhà, khoản đệm, rồi mới để dành và tái đầu tư. Tỷ lệ của nhà bạn sẽ hiện ra sau vài vụ ghi sổ.

Bán vụ xong nên trả hết nợ ngân hàng sớm hay giữ tiền mặt?

Trả nợ trước hạn giúp bớt lãi, nhưng nếu trả hết rồi đầu vụ sau lại phải vay, có khi tốn thủ tục và lãi hơn. Xem lịch dòng tiền: nếu đã giữ đủ vốn vụ sau và khoản đệm mà vẫn dư, trả bớt nợ là hợp lý. Hỏi bên cho vay về điều kiện trả trước hạn.

Tiền lời ít quá thì có nên để dành không?

Nên, kể cả số nhỏ, vì thói quen quan trọng hơn số tiền. Nhưng nếu lời ít đến mức không đủ cho lương nhà và vốn vụ sau, vấn đề không nằm ở cách chia mà ở cách làm ăn. Lúc đó cần xem lại chi phí, quy mô, hoặc thêm nguồn thu.

Nhà có nhiều người góp công thì chia tiền sau vụ thế nào?

Trước hết vẫn chia theo thứ tự chung để giữ vốn và trả nợ. Phần lời còn lại mới chia theo thoả thuận góp vốn, góp công trong nhà. Nếu chưa có thoả thuận, đây là lúc nên lập; bài riêng về gia đình làm chung trong chuyên mục này có hướng dẫn.

Có nên mua máy móc trả góp ngay sau khi được mùa?

Trả góp nghĩa là cam kết trả đều trong nhiều tháng, kể cả những tháng không có thu. Trước khi ký, đặt các kỳ trả vào lịch dòng tiền, tính tổng tiền phải trả so với giá trả ngay, và hỏi chuyện gì xảy ra nếu chậm trả. Máy giải quyết đúng điểm nghẽn mới đáng mua.

Chơi hụi sau vụ để có khoản lớn cuối năm có nên không?

Hụi là thói quen tài chính phổ biến ở nhiều vùng nhưng không có bảo đảm như gửi ở tổ chức được cấp phép. Nếu chủ hụi vỡ nợ, người góp thường khó đòi lại. Nếu vẫn tham gia, chỉ góp phần tiền mất cũng không ảnh hưởng sinh hoạt và vốn sản xuất, và chọn người tổ chức thật sự tin cậy.