Trước khi trồng cây lâu năm, bạn cần cộng dồn toàn bộ tiền phải bỏ ra trong những năm cây chưa cho thu — giống, làm đất, phân, nước, công, lãi vốn — và trả lời được nhà sẽ sống bằng gì trong khoảng thời gian đó. Với cây ăn trái và cây công nghiệp, giai đoạn này thường kéo dài vài năm tuỳ loại cây, giống và điều kiện vùng; đây là giai đoạn chỉ chi, không thu từ cây chính.
Nhiều vườn hỏng không phải vì kỹ thuật mà vì hết tiền giữa chừng: tới năm thứ ba, thứ tư, gia đình không còn đủ tiền phân, nước, phải bỏ bê vườn hoặc vay nóng, đúng lúc cây sắp cho trái. Bài này đi qua ba giai đoạn tiền của một vườn cây lâu năm, cách cộng dồn vốn, những nguồn tiền để sống qua những năm chờ, và các rủi ro riêng của loại đầu tư dài hơi này.
Thời gian kiến thiết, kỹ thuật chăm từng loại cây bạn hỏi khuyến nông hoặc tham khảo trang chuyên trồng trọt; ở đây chỉ bàn chuyện tiền.
Vì sao cây lâu năm cần kế hoạch dài hơn mọi thứ khác
Với rau màu, nếu tính sai, vài tháng sau bạn biết và sửa. Với cây lâu năm, sai lầm lúc xuống giống có khi nhiều năm sau mới lộ ra: giống không đúng, chọn cây không hợp đất, hoặc giá sản phẩm đã đổi hẳn so với lúc trồng. Trong lúc đó tiền đã bỏ vào mỗi năm một ít, cộng lại thành khoản lớn.
Cây lâu năm cũng khó đổi ý. Muốn chuyển sang cây khác, bạn phải chặt bỏ, mất toàn bộ phần đã đầu tư, và bắt đầu lại giai đoạn chờ. Vì vậy quyết định xuống giống gần giống quyết định xây nhà hơn là quyết định trồng một vụ rau: phải tính cho cả vòng đời.
Điểm khác thứ ba là dòng tiền lệch hẳn về một phía trong những năm đầu. Một vụ rau có chi và thu cách nhau vài tháng. Vườn cây lâu năm có nhiều năm chỉ chi, sau đó mới có thu, và những năm đầu cho trái thường sản lượng còn thấp. Nhà nào không có nguồn tiền khác hoặc không chuẩn bị trước sẽ thấy giai đoạn này dài hơn nhiều so với tưởng tượng.
Cuối cùng, giá sản phẩm sau vài năm là ẩn số. Giá lúc bạn xuống giống phản ánh cung cầu hôm nay, còn bạn sẽ bán ở cung cầu của vài năm sau — khi những vườn trồng cùng đợt với bạn cũng bắt đầu cho trái.
Ba giai đoạn tiền của một vườn cây lâu năm
Mỗi giai đoạn có kiểu tiền ra, tiền vào và mối lo riêng. Biết trước giúp chuẩn bị đúng loại tiền cho đúng lúc.
| Giai đoạn | Tiền ra | Tiền vào từ cây chính | Mối lo chính |
|---|---|---|---|
| Trồng mới | Lớn: làm đất, hệ tưới, giống, trồng, công | Không có | Giống đúng, cây sống đều, đủ nước |
| Kiến thiết cơ bản | Đều mỗi năm: phân, nước, thuốc, công, trồng dặm | Không có hoặc rất ít | Đủ tiền chăm, không bỏ bê giữa chừng |
| Kinh doanh | Tăng thêm: phân nhiều hơn, công thu hoạch, bao bì | Tăng dần qua các năm đầu rồi ổn định | Giá bán, người mua, thời tiết, sâu bệnh |
| Già cỗi, tái canh | Chi phí chặt bỏ, cải tạo đất, trồng lại | Giảm dần | Chọn thời điểm thay vườn |
Giai đoạn kiến thiết cơ bản là chỗ hay hụt tiền nhất. Tiền trồng mới thường được chuẩn bị vì ai cũng thấy nó lớn; tiền chăm những năm sau nhỏ hơn mỗi năm nên dễ bị đánh giá thấp, trong khi cộng lại có khi ngang hoặc hơn tiền trồng mới.
Cộng dồn vốn những năm chưa có thu: ví dụ giả định
Ví dụ giả định cho một ha cây ăn trái, số tròn để thấy cách cộng, không phải chi phí của loại cây hay vùng nào. Thời gian kiến thiết giả định ba năm.
- Năm thứ nhất: làm đất, hệ tưới, giống, trồng, công — giả định 150 triệu đồng.
- Năm thứ hai: phân, nước, thuốc, công chăm, trồng dặm cây chết — giả định 50 triệu đồng.
- Năm thứ ba: tương tự, cây lớn hơn nên phân và công nhiều hơn — giả định 60 triệu đồng.
- Năm thứ tư: cây bắt đầu cho trái bói; chi giả định 80 triệu, thu giả định 40 triệu, vẫn thiếu 40 triệu.
- Cộng dồn tiền đã bỏ ra trước khi vườn tự nuôi được mình: 150 cộng 50 cộng 60 cộng 40 bằng 300 triệu đồng, chưa tính công nhà và lãi vốn.
- Nếu phần lớn số này là tiền vay, cộng thêm lãi cho từng năm; tiền vay năm thứ nhất chịu lãi lâu nhất nên đẩy tổng lên đáng kể.
Con số 300 triệu trong ví dụ là số vốn phải có sẵn hoặc phải tìm được, dàn ra trong bốn năm. Nếu nhà chỉ chuẩn bị đủ 150 triệu cho năm trồng mới, ba năm sau sẽ là ba năm chạy tiền. Lập bảng này trước khi mua giống, với số liệu hỏi từ người đã trồng cùng loại cây trong vùng.
Bảng cũng cho thấy vì sao không nên tính "bao lâu thì hoàn vốn" bằng sản lượng và giá của năm cây sung sức nhất. Những năm đầu cho trái sản lượng còn thấp, giá có thể khác, và một năm mất mùa sẽ kéo lùi mọi mốc.
Sống bằng gì trong những năm chờ
Vốn tự có cho giai đoạn đầu. Nhiều người trồng vườn lâu năm khuyên dùng vốn tự có cho năm trồng mới, vì năm này rủi ro cây chết, giống sai cao nhất. Vay lớn ngay năm đầu là đặt nợ lên chỗ chưa chắc chắn nhất.
Trồng xen, nuôi xen trong những năm đầu. Cây ngắn ngày dưới tán còn thưa, hoặc một lứa gia cầm, mang lại tiền đều; cần chọn cây xen không tranh với cây chính và ghi rõ năm thôi xen. Chuyên mục này có bài riêng về đa dạng hoá nguồn thu.
Nguồn thu ngoài vườn. Một người trong nhà làm công, làm dịch vụ, hoặc giữ nghề cũ trong vài năm đầu. Đừng bỏ hẳn nghề đang có ra tiền chỉ vì vừa trồng vườn mới.
Vay trung hạn, kỳ trả khớp lúc có thu. Nếu phải vay, nên tìm khoản vay có thời hạn và cách trả phù hợp với chu kỳ cây, hỏi rõ nơi cho vay về các chính sách tín dụng nông nghiệp hiện hành. Vay ngắn hạn rồi đảo nợ mỗi năm cho cây lâu năm rất dễ rơi vào thế kẹt.
Quỹ dự phòng cho năm xấu. Ít nhất một khoản đủ chăm vườn tối thiểu một năm nếu có biến cố, để không phải bỏ bê vườn đúng lúc cây sắp cho thu.
Rủi ro riêng của cây lâu năm và cách giảm
Ngoài những rủi ro chung của nông nghiệp, cây lâu năm có vài rủi ro đặc thù do thời gian dài:
- Giống sai, giống kém. Vài năm sau mới biết cây không đúng giống hoặc năng suất thấp. Cách giảm: mua giống ở nơi có giấy tờ nguồn gốc, được địa phương công nhận; giữ hoá đơn; hỏi người đã mua cùng nguồn vài năm trước.
- Giá thay đổi khi cây cho trái. Nhiều vườn trồng cùng đợt sẽ cho trái cùng lúc. Cách giảm: tính kế hoạch ở mức giá thấp; tìm hiểu xem cả vùng đang trồng mới bao nhiêu; cân nhắc trồng dần.
- Thiên tai, hạn mặn, sâu bệnh làm chết cây giữa chừng. Mất cây ở năm thứ ba là mất ba năm tiền. Cách giảm: chuẩn bị nguồn nước, hỏi khuyến nông về thời vụ trồng; tìm hiểu bảo hiểm nông nghiệp nếu cây thuộc diện; giữ quỹ trồng dặm.
- Đất thuê hết hạn trước khi vườn kịp cho lãi. Cách giảm: thời hạn thuê phải dài hơn cả giai đoạn kiến thiết cộng nhiều năm kinh doanh, ghi rõ trong hợp đồng chuyện cây trồng khi hết hạn.
- Người làm chính thay đổi. Trong vài năm, sức khoẻ, việc nhà, con cái đi xa có thể đổi. Cách giảm: ít nhất hai người trong nhà nắm được việc chăm vườn và sổ sách.
Mỗi rủi ro trên đều có cùng một tính chất: xảy ra càng muộn thì mất càng nhiều, vì tiền đã bỏ vào cộng dồn mỗi năm. Do đó tiền để giảm rủi ro nên được chi sớm, không để dành tới khi có thu.
Kiểm lại kế hoạch mỗi năm trong giai đoạn chờ
Bảng cộng dồn vốn lập lúc xuống giống chỉ là dự tính. Mỗi năm trong giai đoạn kiến thiết, nên ngồi lại một lần, thường sau mùa mưa hoặc trước mùa khô, để so dự tính với thực tế.
- Ghi số tiền thật đã chi trong năm cạnh số dự tính; tìm khoản vượt nhiều nhất và lý do.
- Đếm số cây còn sống, cây yếu, cây phải trồng dặm; tính lại chi phí trồng dặm cho năm sau.
- Hỏi lại người mua và người trồng trong vùng về giá sản phẩm, diện tích trồng mới quanh vùng.
- Cập nhật bảng cộng dồn: số vốn còn phải bỏ trước khi vườn tự nuôi được mình là bao nhiêu.
- So với tiền có sẵn, nguồn thu xen và khoản vay đã thoả thuận; nếu thiếu, tìm cách bù ngay từ bây giờ chứ không đợi tới năm thiếu.
- Ghi một dòng kết luận cho năm sau: giữ nguyên, điều chỉnh chăm sóc, hay dừng trồng thêm các đợt sau.
Kiểm lại hằng năm không làm vườn lớn nhanh hơn, nhưng giúp phát hiện sớm khi tiền sắp hụt hoặc khi thị trường đã đổi khác lúc xuống giống, lúc còn đủ thời gian để xoay xở.
Trồng một lần hay trồng dần từng đợt
Một quyết định quan trọng ít được bàn là trồng hết diện tích một lần hay chia thành vài đợt cách nhau một, hai năm. Trồng một lần có lợi về giá giống mua nhiều, công làm đất một lượt, và cả vườn cho thu cùng lúc nên dễ chăm đồng loạt. Nhưng toàn bộ vốn dồn vào một thời điểm, toàn bộ vườn chịu chung rủi ro giống, thời tiết của năm trồng, và giai đoạn chỉ chi dài trên toàn bộ diện tích.
Trồng dần từng đợt chia nhỏ vốn ra nhiều năm, đợt sau học được từ sai lầm của đợt trước, và khi đợt đầu bắt đầu cho thu thì tiền đó gánh được một phần chi phí của đợt sau. Đổi lại, vườn có cây nhiều tuổi khác nhau nên chăm phức tạp hơn, và tổng thời gian tới khi cả vườn cho thu kéo dài hơn.
Với nông hộ vốn hạn chế, trồng dần thường là lựa chọn an toàn hơn, nhất là khi bạn chưa từng trồng loại cây đó. Phần đất chờ trồng các đợt sau có thể dùng cho cây ngắn ngày, vừa ra tiền vừa giữ đất. Nếu sau đợt đầu bạn thấy cây không hợp, bạn mới mất một phần chứ không phải toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây ăn trái bao lâu mới có thu?
Tuỳ loại cây, giống, cách nhân giống và điều kiện chăm sóc của vùng, thường từ vài năm trở lên, và những năm đầu cho trái sản lượng còn thấp. Hỏi khuyến nông hoặc người đã trồng cùng giống trong vùng để có con số sát cho kế hoạch, đừng dựa vào lời quảng cáo giống.
Có nên vay ngân hàng để trồng cây lâu năm không?
Có thể, nhưng nên dùng vốn tự có cho năm trồng mới vì rủi ro cao nhất, và nếu vay thì tìm khoản vay trung hạn có kỳ trả khớp lúc cây bắt đầu cho thu. Vay ngắn hạn rồi đảo nợ mỗi năm cho cây lâu năm dễ dẫn tới kẹt tiền.
Tính vốn trồng cây lâu năm cần những khoản nào?
Năm trồng mới gồm làm đất, hệ tưới, giống, công trồng. Mỗi năm kiến thiết gồm phân, nước, thuốc, công chăm, trồng dặm. Cộng thêm lãi vốn và công nhà nếu muốn biết đủ. Cộng dồn tới năm vườn tự trả được chi phí của mình là số vốn cần chuẩn bị.
Trồng xen cây ngắn ngày có ảnh hưởng tới cây chính không?
Có thể có nếu chọn sai cây xen hoặc trồng quá dày, gây tranh nước, dinh dưỡng, ánh sáng hoặc kéo theo sâu bệnh. Hỏi khuyến nông về cây xen phù hợp với cây chính và đất của bạn, và lên kế hoạch thôi xen khi cây chính khép tán.
Thuê đất trồng cây lâu năm cần lưu ý gì?
Thời hạn thuê phải đủ dài để qua giai đoạn kiến thiết và còn nhiều năm thu hoạch. Hợp đồng nên ghi rõ chuyện cây trồng khi hết hạn, việc gia hạn, và quyền xây công trình phụ như hệ tưới. Phần pháp lý đất đai nên kiểm theo quy định hiện hành.
Nên trồng hết diện tích một lần hay chia đợt?
Với nông hộ vốn hạn chế hoặc chưa từng trồng loại cây đó, chia đợt thường an toàn hơn: vốn chia nhỏ, đợt sau học từ đợt trước, đợt đầu cho thu thì gánh một phần chi phí đợt sau. Trồng một lần hợp với người đã có kinh nghiệm và đủ vốn dự phòng.