Đa dạng hoá nguồn thu nông hộ là có từ hai, ba nguồn tiền vào ở những thời điểm khác nhau và chịu những rủi ro khác nhau, để một mặt hàng mất giá hay mất mùa không kéo cả nhà vào nợ, và để tháng nào cũng có ít tiền vào. Cách làm phổ biến là "lấy ngắn nuôi dài": cây con ngắn ngày cho tiền đều trong khi chờ cây lâu năm, cộng thêm một nguồn thu không phụ thuộc thời tiết như sơ chế, dịch vụ hoặc làm công mùa nông nhàn.
Nhưng đa dạng hoá cũng có mặt trái. Làm quá nhiều thứ, mỗi thứ một ít, thì thứ nào cũng không đủ lượng để bán tốt, không đủ thời gian để làm kỹ. Bài này giúp bạn phân biệt đa dạng hoá có tính toán với làm dàn trải, và cách chọn nguồn thu thứ hai cho hợp với nhà mình.
Đa dạng hoá để đạt ba mục tiêu khác nhau
Rải tiền ra nhiều tháng. Nhà chỉ có một vụ cà phê hay một vụ lúa mỗi năm sẽ có vài tháng tiền dồn vào, rồi nhiều tháng chỉ chi. Thêm một nguồn thu có lịch lệch đi giúp san bớt những tháng trống, đỡ phải vay để chi tiêu giữa năm.
Giảm rủi ro dồn một chỗ. Hai nguồn thu chỉ thật sự giảm rủi ro khi chúng không cùng hỏng một lúc. Hai loại rau cùng mùa, cùng chợ, thường lên xuống cùng nhau. Một cây trồng và một vật nuôi, hay một mặt hàng tươi và một nghề dịch vụ, thì ít khi cùng gặp nạn. Khi chọn, hãy tự hỏi: năm nào nguồn chính tệ nhất, nguồn mới có tệ theo không.
Tận dụng thứ đang bỏ phí. Công lao động mùa nhàn, phụ phẩm như rơm, vỏ, lá, phân chuồng, khoảng đất dưới tán cây còn nhỏ, chiếc máy cày chỉ chạy vài tuần một năm. Một nguồn thu mới dùng lại những thứ này thường có chi phí thêm thấp.
Lấy ngắn nuôi dài: nguyên lý và giới hạn
Câu "lấy ngắn nuôi dài" quen thuộc với người trồng cây lâu năm. Những năm đầu, cây ăn trái, cà phê, tiêu chưa cho thu, trong khi tiền phân, nước, công vẫn phải chi. Trồng xen cây ngắn ngày như rau, đậu, bắp, chuối hay nuôi thêm gà, cá giúp có tiền trang trải. Về mặt kinh tế, đây là cách dùng khoảng đất và công còn trống trong giai đoạn cây chính chưa chiếm hết.
Giới hạn của nó nằm ở chỗ cây ngắn ngày phải không tranh với cây chính. Trồng xen sai cách có thể cạnh tranh nước, dinh dưỡng, ánh sáng, hoặc mang thêm sâu bệnh, làm cây lâu năm chậm lớn — mất cả tiền tương lai để lấy tiền trước mắt. Phần kỹ thuật chọn cây xen, khoảng cách, thời điểm thôi xen thuộc về các trang chuyên trồng trọt; ở đây chỉ lưu ý rằng kế hoạch tài chính phải có một dòng ghi "năm nào thôi trồng xen", vì từ năm đó nguồn thu ngắn sẽ mất.
Một giới hạn khác là công. Cây ngắn ngày thường tốn công trên mỗi đồng thu hơn cây lâu năm. Nếu nhà ít người, nguồn thu ngắn có thể rút bớt công chăm cây chính đúng lúc cây cần. Tính lịch công trước khi quyết.
Lập lịch thu nhập mười hai tháng
Công cụ đơn giản nhất để biết có cần đa dạng hoá không là lịch thu nhập. Ví dụ giả định một nông hộ trồng cây lâu năm, thêm một lứa gà và một nguồn dịch vụ. Dấu cộng là tháng có tiền vào.
| Nguồn thu | Tháng có tiền vào | Tháng tốn công nhiều | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cây lâu năm (nguồn chính) | Hai, ba tháng cuối năm | Thu hoạch cuối năm | Tiền lớn, dồn một lúc |
| Rau xen dưới tán | Rải từ tháng hai tới tháng tám | Đầu mỗi lứa | Tiền nhỏ, đều; thôi khi cây chính khép tán |
| Một lứa gà thịt | Một lần giữa năm | Cả lứa, mỗi ngày một ít | Lệch mùa với cây chính |
| Làm công, cho thuê máy mùa nhàn | Rải giữa năm | Mùa nông nhàn | Không phụ thuộc giá nông sản |
Đặt lịch này lên giấy, bạn thấy ngay tháng nào không có dòng nào có tiền. Nguồn thu thứ hai tốt là nguồn lấp đúng những tháng đó mà không tranh công vào tháng thu hoạch chính.
Đừng quên rằng đa dạng hoá cũng đa dạng cả chi. Mỗi nguồn thu có lịch chi riêng; cộng hết lại có khi tháng đầu năm phải chi cho ba thứ cùng lúc. Lịch nên có cả hàng tiền ra.
Nguồn thu không phụ thuộc trồng nuôi
Đa dạng hoá không nhất thiết là trồng thêm, nuôi thêm. Nhiều nông hộ có nguồn thu thứ hai ổn định hơn từ những việc sau:
- Sơ chế, chế biến đơn giản. Phơi, sấy, muối, đóng gói chính sản phẩm của nhà hoặc của hàng xóm. Giữ được lâu hơn, bán được khi giá tươi đang thấp. Cần tìm hiểu yêu cầu an toàn thực phẩm và ghi nhãn trước khi bán ra ngoài.
- Dịch vụ cho nông hộ khác. Cho thuê máy cày, máy phun, máy sấy; nhận làm đất, thu hoạch, vận chuyển. Tận dụng máy đã có, dòng tiền không phụ thuộc giá nông sản của chính mình.
- Gom hàng, bán hộ. Người có kênh bán tốt nhận gom hàng của vài nhà quanh xóm, lấy phần công gom và chở. Đây là nghề cần chữ tín và sổ sách rõ ràng.
- Làm công mùa nông nhàn. Một người trong nhà đi làm thuê, làm thợ mùa vụ trong những tháng vườn nhà ít việc.
- Du lịch, trải nghiệm ở vườn. Với vườn có cảnh quan và gần khu dân cư, việc đón khách cần tính kỹ về an toàn và giấy phép; chuyên mục du lịch nông nghiệp của trang bàn riêng.
Điểm chung của các nguồn trên là dùng lại tài sản, kỹ năng hoặc quan hệ nhà bạn đã có. Nguồn thu thứ hai đòi đầu tư lớn và kỹ năng hoàn toàn mới thì không còn là đa dạng hoá, mà là mở thêm một việc kinh doanh, cần lập kế hoạch riêng.
Khi đa dạng hoá biến thành dàn trải
Có những vườn trồng mười mấy loại cây, mỗi loại vài gốc, cộng vài con gà, vài con vịt, một ao nhỏ. Nhìn thì đa dạng, nhưng tính tiền thì không thứ nào đủ lượng để bán cho người mua sỉ, thứ nào cũng phải bán lẻ tốn công, và người làm chính không nắm kỹ thuật của thứ nào cho tới nơi. Đó là dàn trải.
Dấu hiệu nhận biết: không trả lời được nguồn nào lời, nguồn nào lỗ; mỗi nguồn thu chỉ đóng góp một phần rất nhỏ tổng tiền vào; sổ sách không tách được theo nguồn; thời gian đi bán nhiều hơn thời gian làm. Khi thấy những dấu hiệu này, nên gom lại: giữ một nguồn chính đủ lớn, một hai nguồn phụ có vai trò rõ (lấp tháng trống, dùng phụ phẩm), và bỏ phần còn lại.
Một nguyên tắc dễ nhớ: mỗi nguồn thu phải trả lời được "nó ở đây để làm gì" — mang tiền vào tháng nào, đỡ rủi ro gì, dùng lại thứ gì đang bỏ phí. Nguồn không trả lời được câu đó là ứng viên để cắt.
Ví dụ giả định: cùng một năm xấu, hai cách tổ chức nguồn thu
Hai nông hộ cùng có vườn cây lâu năm làm nguồn chính. Năm đó giá nông sản chính giảm mạnh. Số liệu là ví dụ giả định, tính theo tỷ lệ so với tổng tiền vào của năm bình thường. Ở nhà thứ hai, năm bình thường nguồn chính mang về khoảng bốn phần năm, nguồn phụ khoảng một phần năm.
| Chỉ số | Nhà chỉ có một nguồn | Nhà có thêm dịch vụ cho thuê máy và một lứa gà |
|---|---|---|
| Nguồn chính so với năm thường | Còn khoảng sáu phần mười | Còn khoảng sáu phần mười |
| Tiền từ nguồn phụ | Không có | Giữ gần như năm thường, vì không phụ thuộc giá nông sản chính |
| Tổng tiền vào cả năm so với năm thường | Khoảng sáu phần mười | Gần bảy phần mười |
| Số tháng không có đồng nào vào | Chín tháng | Bốn tháng |
| Phải vay để chi tiêu giữa năm | Có | Ít hoặc không |
Nguồn phụ trong ví dụ không làm nhà thứ hai giàu hơn ở năm tốt; năm tốt có khi nó còn lấy bớt thời gian của nguồn chính. Giá trị của nó hiện ra ở năm xấu, khi nó giữ cho nhà không phải vay nóng và không phải bán vội tài sản. Đây là lý do nên đánh giá nguồn phụ qua nhiều năm, không qua một năm. Chênh lệch tổng tiền trông nhỏ, nhưng số tháng trắng tay giảm hơn một nửa — với nhà phải trả nợ theo kỳ, đó mới là khác biệt lớn.
Chọn nguồn thu thứ hai từng bước
Đa dạng hoá có tính toán thường đi theo trình tự sau:
- Lập lịch thu nhập và lịch công mười hai tháng cho nguồn chính hiện tại; đánh dấu tháng trống tiền và tháng nhàn công.
- Liệt kê những thứ đang bỏ phí: đất trống, phụ phẩm, máy móc ít dùng, kỹ năng của người trong nhà.
- Liệt kê ba, bốn nguồn thu có thể lấp tháng trống và dùng thứ đang bỏ phí.
- Với mỗi nguồn, hỏi người mua như khi chọn cây con chính: ai mua, giá thế nào, quy cách gì.
- Kiểm tra nguồn mới có cùng rủi ro với nguồn chính không — cùng thời tiết, cùng chợ, cùng người mua thì giảm rủi ro ít.
- Thử ở quy mô nhỏ một năm, ghi sổ tách riêng, rồi mới quyết giữ hay bỏ.
Trình tự này chậm hơn việc trồng thêm thứ hàng xóm đang trồng, nhưng nguồn thu chọn ra có vai trò rõ trong bức tranh tiền của cả nhà.
Rủi ro và cách giảm khi đa dạng hoá
Đa dạng hoá để giảm rủi ro, nhưng bản thân nó cũng mang rủi ro:
- Tranh công với nguồn chính. Nguồn phụ ăn mất công đúng tuần cây chính cần thu, hao hụt ở nguồn chính có khi lớn hơn cả tiền nguồn phụ mang về. Cách giảm: chọn nguồn có lịch công lệch với mùa thu hoạch chính.
- Tranh tài nguyên với cây chính. Cách giảm: hỏi khuyến nông về cây xen phù hợp, ghi năm thôi xen.
- Nguồn phụ cùng rủi ro với nguồn chính. Cách giảm: ưu tiên nguồn không phụ thuộc cùng thời tiết, cùng giá.
- Vốn chia mỏng. Tiền dành cho phân, thuốc của cây chính bị rút sang nguồn phụ đúng lúc cây cần. Cách giảm: nguồn phụ dùng vốn nhỏ, không vay lớn cho nguồn phụ, giữ riêng tiền chăm cây chính.
- Không tách sổ. Cách giảm: mỗi nguồn một trang sổ, ghi chi và thu riêng, kể cả công.
Đa dạng hoá không thay được quỹ dự phòng và bảo hiểm. Nó giảm khả năng mọi thứ hỏng cùng lúc, nhưng một trận lũ lớn vẫn có thể ảnh hưởng mọi nguồn thu trong cùng một vùng.
Câu hỏi thường gặp
Nông hộ nhỏ có nên đa dạng hoá không hay nên tập trung một thứ?
Phần lớn nông hộ nhỏ nên có một nguồn chính đủ lớn để bán tốt và một hai nguồn phụ có vai trò rõ, như lấp tháng không có tiền hoặc dùng lại phụ phẩm. Tập trung hoàn toàn vào một thứ thì rủi ro dồn một chỗ; làm quá nhiều thứ thì dàn trải.
Lấy ngắn nuôi dài nên trồng gì xen?
Tuỳ cây chính, đất và nước của vùng, nên hỏi khuyến nông hoặc tham khảo trang chuyên kỹ thuật trồng trọt. Về mặt kinh tế, cây xen nên có người mua rõ ràng, không tranh công lúc thu hoạch cây chính, và bạn phải ghi trước năm nào sẽ thôi xen.
Làm sao biết nguồn thu phụ có lời không?
Ghi sổ tách riêng cho nguồn phụ: mọi khoản chi, ngày công, tiền bán. Sau một năm, tính phần dư sau khi trừ chi và so với số ngày công đã bỏ. Nếu không tách sổ, nguồn phụ dễ được cảm nhận là có lời trong khi thực tế đang ăn vào vốn của nguồn chính.
Cho thuê máy móc, nhận làm dịch vụ có tính là đa dạng hoá không?
Có, và thường là đa dạng hoá tốt vì dòng tiền không phụ thuộc giá nông sản của nhà bạn và tận dụng máy đã có. Cần tính hao mòn máy, chi phí sửa chữa, và đảm bảo việc làm dịch vụ không trùng lúc máy cần cho vườn nhà.
Đa dạng hoá có thay được bảo hiểm nông nghiệp không?
Không thay được. Đa dạng hoá giảm khả năng mọi nguồn thu hỏng cùng lúc, còn bảo hiểm bù một phần thiệt hại khi rủi ro lớn xảy ra. Hai cách bổ sung cho nhau, cùng với quỹ dự phòng tiền mặt của gia đình.
Nên có bao nhiêu nguồn thu là vừa?
Không có con số chung. Mỗi nguồn phải có vai trò rõ và đủ lượng để bán được giá chấp nhận. Với đa số nông hộ ít lao động, hai đến ba nguồn là mức quản lý được; nhiều hơn thì cần thêm người hoặc cần gom bớt.