Đón học sinh trải nghiệm nông trại là một mảng khách riêng của du lịch nông nghiệp: khách đi theo đoàn, lịch đặt trước, có thể đến cả những tháng vườn không có trái, và người quyết định là nhà trường cùng phụ huynh. Đổi lại, yêu cầu về an toàn, nội dung học tập và tổ chức cao hơn hẳn so với đón gia đình.
Muốn làm được, vườn cần một chương trình chia theo lứa tuổi, một kịch bản quản lý đoàn đông, bữa ăn và vệ sinh cho nhiều trẻ cùng lúc, và một thoả thuận rõ ràng với nhà trường về trách nhiệm. Bài này đi qua từng phần, từ góc người làm vườn muốn nhận đoàn.
Vì sao trường tìm điểm trải nghiệm nông nghiệp
Chương trình giáo dục phổ thông 2018 có hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp là một nội dung bắt buộc, cùng nhiều chủ đề trong các môn khoa học, tự nhiên và xã hội gắn với cây trồng, vật nuôi, môi trường, nghề truyền thống. Các trường mầm non cũng có hoạt động khám phá thiên nhiên. Vì vậy nhiều trường chủ động tìm nơi đưa học sinh ra khỏi lớp để học bằng tay, bằng mắt.
Với học sinh thành phố, một buổi ở vườn có thể là lần đầu thấy cây lúa ngoài đời, lần đầu cầm một con gà, lần đầu biết rau mọc từ hạt. Giáo viên cần một nơi có nội dung đúng, có người hướng dẫn biết nói với trẻ, và đủ an toàn để họ yên tâm.
Với vườn, khách học sinh có ưu điểm là đặt lịch trước khá lâu, thường rơi vào ngày thường trong tuần, khi khách gia đình vắng. Số đông giúp phần thu ổn định hơn. Nhưng biên lời trên mỗi em thường mỏng vì trường và phụ huynh nhạy cảm với chi phí, nên cần tính kỹ trước khi nhận.
Một điểm nữa: trường thường chọn điểm qua giới thiệu của trường khác, của phụ huynh hoặc của đơn vị tổ chức dã ngoại. Vì thế đoàn đầu tiên quan trọng hơn mọi quảng cáo; làm tốt một đoàn, vườn có thể được nhắc tới trong nhóm giáo viên của cả cụm trường.
Chương trình theo lứa tuổi
Cùng một khu vườn, mỗi lứa tuổi cần nội dung, thời lượng và cách hướng dẫn khác nhau. Bảng gợi ý ở mức khung:
| Lứa tuổi | Nội dung phù hợp | Thời lượng gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mầm non | Nhận biết rau, trái, con vật; cho gà ăn, nhặt trứng, gieo hạt vào cốc | Ngắn, nhiều chặng, có nghỉ | Tỷ lệ người lớn kèm cao, không gần nước, không dụng cụ sắc |
| Tiểu học | Vòng đời của cây, từ hạt tới trái; làm một món đơn giản; tìm hiểu đất và nước | Nửa ngày | Giao nhiệm vụ có kết quả, chia nhóm nhỏ có người dẫn riêng |
| Trung học cơ sở | Quan sát, đo đạc đơn giản, ghi chép; tìm hiểu một nghề của vùng; so sánh cách canh tác | Nửa ngày tới một ngày | Gắn với nội dung môn học mà giáo viên gửi trước |
| Trung học phổ thông | Hướng nghiệp: một ngày làm việc của nông hộ, bài toán kinh tế của vườn, sản xuất và thị trường | Một ngày | Cho học sinh đặt câu hỏi với chủ vườn, nói thật về khó khăn của nghề |
Trước mỗi đoàn, hỏi giáo viên nội dung các em đang học để chọn chặng phù hợp. Một buổi được thiết kế theo bài học của lớp sẽ được trường quay lại năm sau.
Với học sinh lớn, phần nói thật về nghề có giá trị hướng nghiệp: một năm của vườn có những lúc nào căng thẳng, rủi ro thời tiết và giá cả ra sao, cần học gì nếu muốn làm nông nghiệp. Các em thường hỏi rất thẳng, chủ vườn cứ trả lời thẳng.
Một buổi mẫu cho học sinh tiểu học
Ví dụ giả định cho một buổi sáng với đoàn tiểu học, chia nhóm nhỏ luân phiên giữa các trạm:
- Đón đoàn, điểm danh, dặn an toàn ở khu sân rộng; giới thiệu người dẫn của từng nhóm.
- Chia nhóm nhỏ, mỗi nhóm có một người dẫn của vườn và một người lớn của trường.
- Trạm một, hạt và cây con: các em gieo hạt vào cốc mang về, nhìn cây ở các giai đoạn khác nhau.
- Trạm hai, con vật: cho gà ăn, quan sát cá, rửa tay ngay sau đó.
- Trạm ba, từ vườn tới bàn ăn: hái rau, rửa và làm một món đơn giản dưới sự hướng dẫn.
- Ăn nhẹ, nghỉ, uống nước trong bóng mát, đi vệ sinh theo nhóm.
- Tổng kết: mỗi nhóm kể một điều đã học, nhận cốc cây gieo, điểm danh lại trước khi lên xe.
Mô hình trạm luân phiên giúp vườn không phải dồn cả đoàn vào một chỗ, giảm giẫm đạp và giữ được không khí vừa phải cho các em nghe hướng dẫn.
Quản lý đoàn đông
Đoàn học sinh dễ tách nhóm, dễ chạy khỏi tầm mắt. Những nguyên tắc nên thống nhất với trường trước:
- Số người lớn đi kèm do trường và vườn thống nhất theo lứa tuổi và địa hình, ghi trong thoả thuận; với trẻ nhỏ và vườn có nước, cần nhiều hơn.
- Mỗi nhóm một màu mũ hay vòng tay để nhận ra nhóm từ xa.
- Điểm danh khi xuống xe, sau mỗi trạm, trước khi ăn và trước khi lên xe.
- Khu cấm như ao, kho, chuồng gia súc lớn được rào và có người đứng.
- Điểm tập trung khi có sự cố hoặc trời mưa, mọi người lớn đều biết.
- Một người điều phối phía vườn và một phía trường nắm toàn bộ lịch trình, liên lạc trực tiếp với nhau.
Đừng nhận đoàn lớn hơn sức vườn chỉ vì hợp đồng hấp dẫn. Có thể chia đoàn thành hai lượt trong ngày hoặc hai ngày, phần thu không đổi mà rủi ro giảm nhiều. Ghi lại số em thực tế của từng đoàn để biết sức chứa thật của vườn.
Bữa ăn, nước uống và vệ sinh cho đoàn
Nhà vệ sinh là giới hạn hay bị quên nhất khi đón đoàn học sinh. Hàng chục em cần đi vệ sinh vào cùng một lúc sau khi xuống xe và trước khi ăn. Nếu vườn chỉ có một, hai nhà vệ sinh, hãy xếp lịch đi theo nhóm, chuẩn bị chỗ rửa tay dài với nhiều vòi, hoặc tính thêm nhà vệ sinh lưu động cho ngày đông.
Bữa ăn cho đoàn chịu quy định về an toàn thực phẩm như mọi bữa ăn bán cho khách, và đòi hỏi thận trọng hơn vì trẻ dễ bị ảnh hưởng. Thực đơn nên đơn giản, nấu chín kỹ, không có món dễ hóc, hỏi trường danh sách học sinh dị ứng hoặc kiêng ăn. Một số trường chọn mang suất ăn từ đơn vị cung cấp của trường; khi đó vườn chỉ cần chỗ ngồi, nước rửa tay và thu dọn.
Nước uống phải đủ, nhất là mùa nóng. Chuẩn bị nước đun sôi để nguội hoặc nước đóng chai, đặt ở nhiều điểm. Lưu mẫu thức ăn theo hướng dẫn hiện hành nếu vườn nấu cho đoàn.
Sau bữa ăn, phân loại rác ngay tại chỗ và có thể biến việc này thành một phần bài học: vỏ trái, rau thừa đi đâu trong vườn, vì sao túi nhựa không được bỏ xuống đất. Học sinh nhớ những việc nhỏ có ý nghĩa như vậy rất lâu.
Tính giá cho đoàn học sinh
Giá cho học sinh thường phải thấp hơn giá khách gia đình, nhưng chi phí cho mỗi em không thấp hơn bao nhiêu: vẫn cần vật tư như hạt giống, cốc gieo, nguyên liệu làm món ăn, vẫn cần người dẫn cho từng nhóm, và thời gian dọn dẹp sau đoàn học sinh thường lâu hơn. Vì vậy cần tính riêng cho loại khách này, không lấy giá khách lẻ rồi giảm theo cảm tính.
Cách tính gọn là chia làm ba phần: chi phí theo đầu học sinh như vật tư, đồ ăn nhẹ, quà mang về; chi phí theo đoàn như công người dẫn, công chuẩn bị và dọn, điện nước; phần dư mong muốn. Ví dụ giả định: nếu chi phí theo đoàn khá lớn, đoàn càng ít em thì giá mỗi em càng cao, nên nhiều vườn đặt số học sinh tối thiểu cho một đoàn, dưới mức đó thì tính trọn gói.
Nói rõ với trường những gì đã gồm trong giá: vé, trải nghiệm, vật tư, đồ ăn nhẹ, bữa trưa, bảo hiểm. Những gì không gồm như xe, bữa trưa do trường tự lo cũng ghi rõ. Phụ huynh nhạy cảm với từng khoản, giá minh bạch giúp trường dễ thông báo hơn.
Làm việc với nhà trường
Gửi chương trình trước. Trường cần chương trình có nội dung, thời gian, địa điểm từng trạm, bữa ăn, người phụ trách để trình ban giám hiệu và thông báo phụ huynh. Một bản mô tả rõ ràng giúp trường duyệt nhanh hơn.
Mời giáo viên khảo sát. Trước đoàn đầu tiên, mời giáo viên phụ trách tới xem vườn. Họ sẽ chỉ ra những chỗ lo về an toàn mà người làm vườn không để ý.
Thoả thuận bằng văn bản. Ghi rõ số học sinh, số người lớn đi kèm, nội dung, giá và cách thanh toán, trách nhiệm của mỗi bên với an toàn, xử lý khi trời mưa hoặc huỷ.
Thanh toán và hoá đơn. Trường thường cần chứng từ hợp lệ. Vườn đăng ký hộ kinh doanh và hỏi cơ quan thuế về hoá đơn trước khi nhận đoàn trường.
Phản hồi sau buổi. Xin giáo viên góp ý sau mỗi đoàn, sửa chương trình cho năm học sau. Trường hài lòng thường giới thiệu cho trường khác.
Rủi ro và cách giảm
Rủi ro lớn nhất là tai nạn với trẻ, đặc biệt đuối nước, ngã, côn trùng đốt và ngộ độc thực phẩm. Cách giảm là rào khu nguy hiểm, tỷ lệ người lớn đủ, nước uống và thức ăn an toàn, tủ sơ cứu và người biết sơ cứu, nắm đường tới cơ sở y tế gần nhất. Nên tìm hiểu bảo hiểm phù hợp cho đoàn và thống nhất với trường ai mua.
Rủi ro thứ hai là nội dung sai hoặc không phù hợp. Người dẫn kể chuyện quá đà, nói những điều không chắc chắn, hoặc nói điều không hợp lứa tuổi. Cách giảm là chuẩn bị kịch bản nói cho từng trạm, ngắn và đúng, giáo viên được xem trước.
Rủi ro thứ ba là kinh tế: giá thấp vì muốn có đoàn, cộng thêm thời gian chuẩn bị và dọn dẹp lâu, cuối cùng không còn dư. Cách giảm là tính đủ công chuẩn bị, công dọn, vật tư cho từng em, đặt số học sinh tối thiểu cho một đoàn, và chỉ nhận số đoàn mỗi tháng mà vườn làm được mà không ảnh hưởng tới sản xuất.
Câu hỏi thường gặp
Vườn nhỏ có nhận đoàn học sinh được không?
Được, nếu giới hạn số em mỗi lượt và chia đoàn thành nhiều lượt. Vườn nhỏ hợp với lớp mầm non hoặc một lớp tiểu học. Điều quan trọng là có đủ chỗ ngồi có bóng mát, nhà vệ sinh, nước rửa tay và không có khu nguy hiểm trong tầm với của trẻ.
Có cần người hướng dẫn có chứng chỉ sư phạm không?
Không bắt buộc phải là giáo viên, nhưng người hướng dẫn nên biết nói chuyện với trẻ, kiên nhẫn và được chuẩn bị nội dung. Giáo viên đi theo đoàn sẽ phụ trách phần kỷ luật và kết nối với bài học, người của vườn phụ trách phần nghề.
Nên nhận đoàn vào thời điểm nào trong năm?
Thường các trường tổ chức vào học kỳ, tránh những tuần thi. Mùa có hoạt động vườn rõ như gieo trồng, thu hoạch là lúc dễ thiết kế nội dung. Tránh những tháng nắng gắt nhất hoặc mưa bão nhiều; nếu nhận thì có phương án trong mái che.
Trẻ mầm non đi trải nghiệm vườn cần lưu ý gì thêm?
Trẻ mầm non cần nhiều người lớn kèm hơn, thời gian ngắn, không có khu nước trong phạm vi hoạt động, không dụng cụ sắc, thức ăn cắt nhỏ và dễ ăn. Nên để trẻ tiếp xúc con vật nhỏ, hiền, và luôn rửa tay ngay sau đó.
Làm sao để chương trình không trùng lặp khi trường quay lại năm sau?
Thiết kế nội dung theo mùa và theo khối lớp. Năm sau trường đi đúng mùa khác, hoặc khối lớp lớn hơn được làm nội dung sâu hơn. Ghi lại lớp nào đã học gì để chuẩn bị chương trình mới cho lần sau.
Có nên nhận đoàn của trung tâm, câu lạc bộ ngoài trường không?
Có thể, nhưng cũng cần thoả thuận rõ ràng như với trường: số trẻ, số người lớn đi kèm, ai chịu trách nhiệm an toàn, xử lý khi có sự cố. Tìm hiểu đơn vị đó hoạt động thế nào trước khi nhận đoàn đầu tiên.