Để mở du lịch nông nghiệp tại vườn, bạn cần trước hết năm thứ: một vườn đang sản xuất ổn, lối đi và chỗ nghỉ an toàn, nhà vệ sinh sạch, một người trong nhà chịu trách nhiệm tiếp khách, và hiểu rõ giấy tờ nào áp dụng cho việc mình định làm. Tiền đầu tư lớn, công trình đẹp, kênh quảng bá đều đến sau.
Cách đi an toàn là đi theo bậc: đón thử khách quen, sửa những gì khách phàn nàn, rồi mới mở rộng. Bài này đưa ra một lộ trình cụ thể, cách chia việc trong gia đình, thứ tự chi tiền và những dấu hiệu cho biết nên tiến tiếp hay dừng lại.
Điều kiện tối thiểu trước khi nhận khách đầu tiên
Trước khi nhận đồng tiền đầu tiên của khách, vườn nên có đủ những thứ sau. Phần lớn không tốn nhiều tiền, chủ yếu tốn công dọn và sắp xếp:
- Lối đi chắc chân từ chỗ đậu xe vào khu vườn cho khách, không trơn khi mưa, không đi sát mép ao hay mương sâu.
- Nhà vệ sinh sạch, đủ nước, có chỗ rửa tay. Đây là điểm khách phàn nàn nhiều nhất ở các vườn mới mở.
- Chỗ ngồi có bóng mát và nước uống sạch cho khách, đặc biệt cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi.
- Khu vực khách được vào tách khỏi khu vừa phun thuốc, khu để phân, kho hoá chất và máy móc.
- Tủ sơ cứu cơ bản và một người biết dùng; biết đường tới trạm y tế, bệnh viện gần nhất.
- Ghi chép phun thuốc, bón phân để biết chắc khu nào đã qua thời gian cách ly trước khi khách ăn trái tại chỗ.
- Một người phụ trách khách rõ ràng, khách hỏi gì, gọi ai, tính tiền ai đều đi qua người đó.
Nếu thiếu một trong những thứ này, hoãn ngày đón khách. Chậm vài tuần không mất gì, còn một sự cố trong những đoàn đầu tiên có thể làm hỏng tiếng của vườn rất lâu.
Lộ trình chín bước
Lộ trình dưới đây đi từ chuẩn bị tới nhận khách đều, mỗi bước có việc cụ thể để làm xong rồi mới qua bước sau:
- Ghi lại một năm của vườn: tháng nào có trái, tháng nào ra hoa, tháng nào làm đất, tháng nào vắng việc. Đây là khung để biết bán gì vào lúc nào.
- Chọn một sản phẩm đầu tiên: ví dụ hái trái và ăn tại vườn, hoặc một buổi làm nông. Chỉ một, làm cho tốt.
- Đi xem hai, ba điểm đang làm: đi như một người khách, để ý họ đón thế nào, chỗ nào khách thích, chỗ nào khách bực.
- Hỏi thủ tục ở xã, phường: mang theo mô tả việc mình định làm, hỏi cần đăng ký gì, điều kiện gì về ăn uống, lưu trú nếu có.
- Dọn vườn và làm năm điều kiện tối thiểu: lối đi, vệ sinh, bóng mát, khu cách ly, sơ cứu.
- Đón thử miễn phí hoặc giá thấp hai, ba nhóm người quen, nhờ họ góp ý thẳng thắn.
- Sửa theo góp ý và viết ra một kịch bản đón khách: giờ đến, đi đâu trước, nói gì, kết thúc ở đâu.
- Nhận khách trả tiền theo lịch đặt trước, giới hạn số khách mỗi lượt, ghi sổ thu chi riêng cho phần du lịch.
- Sau một mùa, xem lại sổ: lượt khách, tiền thu, tiền chi, công bỏ ra, cây có bị ảnh hưởng không. Lúc đó mới quyết định đầu tư thêm.
Đón thử với khách quen: làm sao để nhận được góp ý thật
Khách quen thường khen cho vui lòng, nên đợt đón thử cần được tổ chức để lấy góp ý thật. Mời những người có tính thẳng, mời cả gia đình có trẻ nhỏ và người lớn tuổi vì đó là hai nhóm dễ thấy chỗ bất tiện nhất. Đừng chỉ mời người cùng xóm vì họ đã quen đường, quen vườn; nên có vài người ở phố lần đầu đến.
Trong buổi đón thử, một người trong nhà không tham gia tiếp khách mà chỉ đi theo quan sát và ghi lại: khách dừng lâu ở đâu, chỗ nào phải hỏi đường, lúc nào trẻ con chán, ai phải chờ nhà vệ sinh, có ai trượt chân. Những ghi chép này đáng tin hơn câu hỏi cuối buổi.
Cuối buổi, hỏi cụ thể thay vì hỏi chung chung: thứ gì đáng tiền nhất, thứ gì có thể bỏ, nếu trả tiền thì khách nghĩ đáng trả cho phần nào, có muốn mua gì mang về mà vườn chưa có không. Câu trả lời cho câu cuối nhiều khi mở ra một sản phẩm mới, ví dụ một loại mứt, một bó rau, một túi trái sấy làm tại nhà.
Phân việc trong gia đình
Du lịch hỏng nhiều nhất không phải vì thiếu khách mà vì người trong nhà mệt và bất hoà. Viết ra ai làm gì từ đầu, kể cả việc của người không tiếp khách:
| Việc | Người nhận | Lúc nào | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhận đặt chỗ, trả lời tin nhắn | Người quen dùng điện thoại, trả lời rõ ràng | Hằng ngày, vào một giờ cố định | Không để tin nhắn chờ quá lâu |
| Dẫn khách, kể chuyện vườn | Người hiểu vườn nhất, nói dễ nghe | Ngày có khách | Cần người thay khi bệnh hoặc bận |
| Nấu ăn, chuẩn bị nước, trái | Người nấu chính và một người phụ | Từ sáng sớm ngày có khách | Giữ đúng điều kiện vệ sinh |
| Dọn vệ sinh, thu rác | Chia luân phiên | Trước và sau mỗi lượt khách | Việc dễ bị bỏ quên nhất |
| Giữ việc vườn chạy đều | Người không tiếp khách | Cả ngày có khách và ngày thường | Không để du lịch kéo hết người khỏi vườn |
| Ghi sổ thu chi du lịch | Một người cố định | Cuối mỗi ngày có khách | Tách riêng với sổ tiền nhà |
Bảng này cũng là cách để cả nhà thấy rõ du lịch thêm bao nhiêu việc. Nếu điền xong mà một người đứng tên ở quá nhiều dòng, đó là dấu hiệu nên giảm quy mô hoặc thuê thêm người vào ngày đông khách.
Vốn ban đầu: chi gì trước, để gì sau
Thứ tự chi tiền hợp lý là: những thứ giữ an toàn và vệ sinh trước, những thứ làm khách thoải mái sau, những thứ để chụp ảnh sau cùng. Lối đi, rào ao, nhà vệ sinh, nước sạch, tủ sơ cứu là nhóm một. Chỗ ngồi, mái che, võng, nơi rửa tay, chỗ để xe là nhóm hai. Tiểu cảnh, cổng, khu check-in là nhóm ba, và nhiều vườn đông khách vẫn không cần nhóm này.
Một cách đơn giản để giữ kỷ luật: đặt trần cho số tiền bỏ ra trong mùa đầu, ví dụ giả định không quá phần tiền gia đình có thể mất mà không phải bán tài sản hay vay thêm. Nếu kế hoạch cần nhiều hơn trần đó, chia ra làm từng giai đoạn, giai đoạn sau chỉ bắt đầu khi giai đoạn trước có khách thật.
Nếu phải vay, tính khoản trả nợ theo dòng tiền của vườn chứ không theo dòng tiền du lịch dự kiến, vì khách du lịch có thể không đến như mong đợi. Chuyện chọn nguồn vốn và lập phương án vay là đề tài riêng trong mục vốn và vay vốn của trang; ở đây chỉ nhắc rằng du lịch là phần thu chưa chắc, không nên đem làm nguồn trả nợ chính.
Những gì cần báo trước cho khách khi nhận đặt chỗ
Nhiều bực bội của khách không đến từ vườn mà đến từ việc họ không được báo trước. Khi nhận đặt chỗ, gửi cho khách một tin nhắn ngắn, viết sẵn một lần rồi dùng lại: buổi trải nghiệm kéo dài khoảng bao lâu, gồm những gì, phần nào tính thêm tiền, giờ nào nên đến để tránh nắng, đường vào có đoạn nào khó, xe lớn có vào được không.
Nên dặn rõ khách mang gì: giày dép bám đất thay vì dép cao gót, nón, áo dài tay nếu vào vườn có cỏ cao, thuốc riêng nếu có bệnh nền. Gia đình có trẻ nhỏ cần biết trước vườn có ao, mương hay không để tự canh con. Khách có dị ứng thức ăn, ăn chay, kiêng một món nào thì cần báo trước nếu có bữa ăn.
Cũng báo luôn những điều vườn không làm được, ví dụ không nhận thú cưng, không cho mang loa phát nhạc lớn, không cho tự ý hái ngoài khu quy định, trời mưa to thì đổi lịch thế nào. Nói trước những điều này thì khi tới vườn không ai phải khó xử, và khách thấy chủ vườn làm việc đàng hoàng.
Rủi ro và cách giảm
Mở cửa rầm rộ rồi không giữ được chất lượng. Quảng bá mạnh ngay từ đầu kéo một lượng khách vượt sức, phục vụ kém, nhận xét xấu ở lại rất lâu. Cách giảm: nhận khách theo lịch đặt trước, giới hạn số khách mỗi lượt, tăng dần.
Kịch bản phụ thuộc một người. Chỉ một người biết dẫn khách, người đó bệnh là phải huỷ. Cách giảm: ghi kịch bản ra giấy, cho người thứ hai đi theo học vài lần.
Đầu tư vào thứ khách không cần. Cách giảm: chỉ đầu tư thứ khách đã góp ý trong đợt đón thử hoặc thứ thuộc nhóm an toàn, vệ sinh.
Tranh chấp với hàng xóm. Xe đậu chắn đường, tiếng ồn, rác. Cách giảm: nói chuyện với xóm trước khi mở, bố trí chỗ đậu xe trong đất mình, hẹn giờ kết thúc buổi.
Thu tiền khi chưa rõ thủ tục. Cách giảm: hỏi ở xã, phường từ bước bốn; trong thời gian chờ, chỉ đón thử không thu tiền hoặc thu ở mức bù chi phí và ghi rõ.
Dấu hiệu nên mở rộng hoặc nên dừng
Sau một mùa, sổ sách và ghi chép sẽ trả lời câu hỏi có nên tiếp tục. Một vài dấu hiệu dễ đọc:
- Nên mở rộng khi khách cũ quay lại hoặc giới thiệu người khác, lịch đặt kín trước nhiều ngày, phần thu du lịch sau khi trừ chi phí và công vẫn còn dư, việc vườn không bị chậm.
- Nên giữ nguyên quy mô khi khách đều nhưng cả nhà đã mệt, hoặc khi phần dư chủ yếu đến từ bán nông sản tại chỗ chứ không phải từ hoạt động du lịch.
- Nên thu hẹp khi mùa vụ chính bị ảnh hưởng: trái bị hái non, cây bị gãy, việc chăm sóc trễ.
- Nên dừng khi sau một mùa đầy đủ mà phần thu không bù được chi phí và công, khi gia đình bất hoà vì việc đón khách, hoặc khi xảy ra sự cố an toàn mà không đủ sức khắc phục.
Dừng không phải là thất bại. Nhiều hộ sau khi thử một mùa chọn chỉ đón khách quen vài lần một năm và bán nông sản cho họ quanh năm; đó cũng là một kết quả tốt.
Câu hỏi thường gặp
Cần bao nhiêu thời gian chuẩn bị trước khi đón khách trả tiền?
Không có con số chung. Với vườn đang sản xuất tốt và chỉ làm hái trái hoặc một buổi làm nông, phần chuẩn bị chủ yếu là dọn lối đi, làm vệ sinh, hỏi thủ tục và đón thử vài lần. Có ăn uống hay lưu trú thì thời gian lâu hơn vì điều kiện nhiều hơn.
Có cần làm trang mạng xã hội trước khi mở cửa không?
Có thể làm sớm để ghi lại quá trình, nhưng chưa nên kêu gọi khách đại trà trước khi đón thử xong. Ảnh thật của vườn và nhận xét của nhóm khách đầu tiên có giá trị hơn ảnh dàn dựng. Nhớ chỉ đăng ảnh khách khi được họ đồng ý.
Đón thử có nên thu tiền không?
Có thể thu một khoản nhỏ để bù chi phí ăn uống, và nói rõ đây là buổi thử để nhận góp ý. Việc thu tiền thật sự đều đặn nên bắt đầu sau khi đã rõ thủ tục ở địa phương và đã sửa những điểm khách góp ý.
Nên đặt giới hạn số khách mỗi lượt thế nào?
Tính theo chỗ yếu nhất của vườn: số chỗ ngồi có bóng mát, sức chứa nhà vệ sinh, số người hướng dẫn và diện tích khu khách được vào. Số khách mỗi lượt không nên vượt mức mà một người hướng dẫn còn nhìn thấy và nói cho cả nhóm nghe được.
Người lớn tuổi trong nhà có nên dẫn khách không?
Người lớn tuổi thường là người kể chuyện vườn hay nhất và khách rất quý. Nên để họ phần kể chuyện, hướng dẫn một việc nhẹ, còn phần đi đường dài, xử lý đoàn đông, tính tiền thì để người trẻ hơn đảm nhận, tránh quá sức vào ngày nắng nóng.
Có nên vay vốn để mở du lịch tại vườn ngay mùa đầu không?
Thường nên tránh. Mùa đầu là mùa thử, phần thu chưa chắc. Nếu cần chi, nên dùng tiền mất được và giới hạn trong nhóm an toàn, vệ sinh. Khi đã có một mùa khách thật và sổ sách rõ ràng, việc tính chuyện vay cho giai đoạn sau sẽ có cơ sở hơn.