Vay tín chấp cho nông dân là hình thức vay không cần thế chấp sổ đỏ hay tài sản, ngân hàng dựa vào phương án sản xuất, uy tín của người vay và thường có sự xác nhận, giới thiệu của tổ vay vốn do hội đoàn thể ở cơ sở quản lý. Chính sách tín dụng nông nghiệp, nông thôn cho phép các tổ chức tín dụng cho vay không có tài sản bảo đảm trong một mức nhất định, tuỳ đối tượng: cá nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác, hợp tác xã, chủ trang trại.
Tín chấp giúp hộ chưa có sổ đỏ riêng, hoặc không muốn đem đất ra thế chấp, vẫn có vốn làm mùa vụ. Nhưng "không thế chấp" không có nghĩa là "không ràng buộc": bạn vẫn phải có phương án, vẫn bị tra lịch sử tín dụng và vẫn chịu trách nhiệm trả đủ. Mức cho vay không tài sản do văn bản hiện hành quy định và đã được sửa nhiều lần, nên bài không nêu con số.
Tín chấp trong vay nông nghiệp nghĩa là gì
Trong ngôn ngữ ngân hàng, vay có bảo đảm là vay kèm tài sản mà ngân hàng có quyền xử lý nếu người vay không trả. Vay tín chấp là vay không có tài sản như vậy, ngân hàng dựa vào niềm tin. Ở thành phố, niềm tin đó thường đến từ bảng lương. Ở nông thôn, nông dân hiếm khi có bảng lương, nên niềm tin được dựng bằng cách khác: phương án sản xuất cụ thể, lịch sử trả nợ, sự hiểu biết của tổ hội về hộ vay, và đôi khi là cam kết của chính quyền cơ sở về cư trú.
Tổ vay vốn ở thôn đóng vai trò lớn. Tổ do một hội đoàn thể như hội nông dân hay hội phụ nữ đứng ra thành lập theo thoả thuận với ngân hàng. Tổ biết rõ nhà nào chịu làm, nhà nào đang nợ nần, nhà nào vừa gặp chuyện. Thông tin đó là thứ mà cán bộ ngân hàng ngồi ở phòng giao dịch không có.
Cần phân biệt tín chấp qua tổ ở ngân hàng thương mại với vay qua tổ tiết kiệm và vay vốn của Ngân hàng Chính sách xã hội. Hai bên giống nhau ở cách đi qua tổ, khác nhau ở đối tượng, lãi suất và mức vay. Hộ không thuộc diện chính sách vẫn có thể vay tín chấp ở ngân hàng thương mại nếu phương án đạt.
Chính sách nào cho phép vay không tài sản bảo đảm
Khung chung là chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn do Chính phủ ban hành, được biết nhiều qua Nghị định 55/2015/NĐ-CP và các lần sửa đổi, bổ sung sau đó. Văn bản này nêu những đối tượng được tổ chức tín dụng xem xét cho vay không có tài sản bảo đảm và mức tối đa cho từng nhóm. Theo nguyên lý, mức cho cá nhân, hộ gia đình thấp hơn mức cho tổ hợp tác, hợp tác xã, chủ trang trại; doanh nghiệp, hợp tác xã làm chuỗi liên kết hoặc nông nghiệp công nghệ cao có thể được xét mức cao hơn theo phương án.
Các mức này đã được nâng lên qua các lần sửa đổi, và có thể tiếp tục thay đổi. Vì vậy con số bạn nghe từ hàng xóm vài năm trước có thể đã cũ. Trước khi làm đơn, hỏi cán bộ tín dụng mức đang áp dụng cho nhóm của nhà mình và giấy tờ cần có để được xét.
Cũng cần hiểu rằng chính sách cho phép chứ không bắt buộc. "Được xem xét cho vay không có tài sản bảo đảm" nghĩa là ngân hàng vẫn thẩm định và có quyền từ chối nếu phương án không thuyết phục hoặc người vay đang có nợ xấu. Không ai được tự động vay chỉ vì là nông dân.
Một số địa phương có thêm chính sách riêng của tỉnh, như hỗ trợ lãi suất cho mô hình ưu tiên hoặc cho vay qua quỹ của tỉnh. Hỏi thêm ở xã để không bỏ sót.
Tổ vay vốn của ngân hàng thương mại và tổ tiết kiệm và vay vốn chính sách
Hai kiểu tổ dễ bị gọi chung là "tổ vay vốn". Bảng so ở mức nguyên lý.
| Điểm so | Tổ vay vốn ở ngân hàng thương mại | Tổ tiết kiệm và vay vốn của Ngân hàng Chính sách xã hội |
|---|---|---|
| Đối tượng | Hộ sản xuất nông nghiệp có phương án, không cần thuộc diện chính sách | Hộ nghèo, cận nghèo, mới thoát nghèo và các đối tượng theo từng chương trình |
| Lãi suất | Theo chính sách của ngân hàng, có thể có ưu đãi riêng cho nông nghiệp | Ưu đãi theo quyết định của Nhà nước |
| Mức vay | Theo phương án, trong mức không bảo đảm mà chính sách cho phép | Theo mức tối đa của từng chương trình |
| Vai trò của tổ | Giới thiệu, xác nhận, hỗ trợ đôn đốc | Bình xét công khai, thu lãi, đôn đốc trả nợ |
| Nơi giao dịch | Chi nhánh hoặc phòng giao dịch, có khi cán bộ xuống tận thôn | Điểm giao dịch xã theo lịch định kỳ |
| Khi nợ quá hạn | Ảnh hưởng lịch sử tín dụng, ảnh hưởng uy tín tổ | Ảnh hưởng hộ và cả tổ, khó vay chương trình khác |
Một hộ có thể tham gia cả hai kiểu tổ nếu đủ điều kiện, nhưng tổng nợ phải nằm trong khả năng trả. Khi khai ở nơi này, nhớ khai đủ khoản đang vay ở nơi kia.
Điều kiện thường được xét khi vay tín chấp
Mỗi ngân hàng có quy trình riêng. Những điều kiện dưới đây xuất hiện ở hầu hết các nơi, dưới tên gọi này hay tên gọi khác.
- Người vay có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, cư trú ổn định tại địa phương nơi vay, có xác nhận khi cần.
- Có phương án sản xuất kinh doanh rõ: làm gì, quy mô bao nhiêu, tiền về lúc nào, trả nợ bằng nguồn nào.
- Không có nợ xấu hoặc nợ quá hạn chưa xử lý ở tổ chức tín dụng khác; lịch sử tín dụng sẽ được tra.
- Là thành viên tổ vay vốn và được tổ đề nghị, nếu khoản vay đi qua tổ.
- Có vốn đối ứng ở mức nhất định, có thể là tiền, công lao động hoặc tài sản đang dùng cho sản xuất.
- Mục đích vay thuộc lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn theo chính sách, không phải tiêu dùng thuần tuý.
- Người cùng chịu trách nhiệm trong hộ, như vợ hoặc chồng, cùng ký khi ngân hàng yêu cầu.
Nếu thiếu một trong các điều kiện trên, hỏi thẳng cán bộ tín dụng cách bù. Ví dụ: chưa có lịch sử vay thì bắt đầu bằng khoản nhỏ; vốn đối ứng ít thì giảm quy mô ở vụ đầu.
Trách nhiệm của tổ trưởng và tổ viên
Tổ trưởng không phải người bảo lãnh. Tổ trưởng giới thiệu, xác nhận, đôn đốc, nhưng không trả nợ thay. Tuy vậy uy tín của tổ trưởng và cả tổ gắn với chất lượng khoản vay của các thành viên.
Tổ viên cam kết với nhau. Quy ước tổ thường ghi rõ việc họp định kỳ, giúp nhau khi gặp khó và nhắc nhau trả đúng hạn. Ký vào quy ước là nhận một trách nhiệm cộng đồng, không chỉ là thủ tục.
Bình xét công khai. Ở nhiều tổ, nhu cầu vay của từng hộ được đưa ra họp. Đây là cơ hội nghe góp ý thật từ những người cùng làm nghề, đừng coi là bị soi.
Báo sớm khi có biến. Gia đình có người ốm nặng, vật nuôi bị dịch, mùa màng hỏng: báo tổ ngay. Tổ có thể cùng hộ làm việc với ngân hàng để tìm cách điều chỉnh kỳ trả.
Giữ sổ sách của tổ minh bạch. Danh sách tổ viên, số đang vay, kỳ trả, tình trạng từng khoản nên được tổ trưởng cập nhật và đọc lại ở mỗi buổi họp. Tổ viên có quyền hỏi số liệu của tổ; tổ minh bạch thì ít tin đồn, ít nghi kỵ, và khi có hộ gặp khó, cả tổ cùng biết sớm để cùng tìm cách.
Không vay hộ, không cho mượn tên. Đứng tên vay giùm người khác là cách nhanh nhất để mất lịch sử tín dụng sạch của chính mình. Người đứng tên là người chịu trách nhiệm trước ngân hàng.
Ví dụ giả định: vay tín chấp cho vốn một vụ dưa
Ví dụ giả định: một hộ trồng dưa hấu trên đất thuê theo vụ, không có sổ đỏ riêng để thế chấp. Hộ đã trồng dưa bốn năm, bán cho hai thương lái quen. Vụ tới hộ muốn tăng diện tích thêm một phần ba, cần thêm khoảng 40 triệu đồng cho giống, màng phủ, phân và công.
Hộ tham gia tổ vay vốn do hội nông dân xã quản lý, viết phương án hai trang: diện tích, chi phí từng khoản lấy theo hoá đơn vụ trước, sản lượng tính theo mức trung bình của bốn vụ, giá bán tính theo mức thấp nhất từng gặp. Nguồn trả nợ chính là tiền bán dưa; nguồn phụ là tiền công của người con trai đi làm thợ hồ ở thị trấn. Hộ tự góp 15 triệu, xin vay 25 triệu với kỳ hạn kết thúc sau thu hoạch khoảng hai tháng.
Điều làm phương án này đứng được không phải là số tiền nhỏ, mà là ba chi tiết: kinh nghiệm bốn năm có người mua thật, giá tính thận trọng, và một nguồn trả nợ không phụ thuộc vào dưa. Nếu hộ xin vay gấp đôi để trồng gấp đôi diện tích, cả ba chi tiết đó đều yếu đi và khả năng bị giảm số vay rất cao.
Khi tín chấp không đủ và rủi ro cần giảm
Tín chấp hợp với vốn mùa vụ và đầu tư nhỏ. Khi nhu cầu lớn hơn mức không bảo đảm, bạn có ba lựa chọn: chia nhỏ đầu tư theo từng giai đoạn, kết hợp thêm vốn tự có hoặc vốn góp, hoặc chuyển phần lớn sang vay có bảo đảm. Dù chọn đường nào, những rủi ro sau vẫn cần tính:
- Nghĩ rằng không thế chấp thì không mất gì. Nợ quá hạn vẫn bị ghi nhận, vẫn bị đòi theo hợp đồng và làm bạn khó vay ở mọi nơi trong nhiều năm.
- Dồn nhiều khoản tín chấp nhỏ ở nhiều nơi. Mỗi khoản nhỏ thì nhẹ, cộng lại thành gánh nặng mà không nơi nào nhìn thấy đủ. Lập một bảng tổng nợ của cả nhà và cập nhật mỗi lần vay.
- Lời mời vay tín chấp qua mạng. Tin nhắn, cuộc gọi mời "vay không thế chấp cho nông dân, giải ngân trong ngày" thường không phải từ ngân hàng. Ngân hàng làm việc qua phòng giao dịch và tổ vay vốn, không yêu cầu chuyển tiền phí trước.
- Dùng sai mục đích. Vay để mua phân thuốc rồi dùng sửa nhà là lý do phổ biến khiến hộ không trả được nợ khi đến mùa.
- Không có quỹ phòng thân. Giữ lại một phần nhỏ của vốn tự có, không đưa hết vào sản xuất, để trả lãi trong những tháng chưa có thu.
Câu hỏi thường gặp
Vay tín chấp nông nghiệp có cần giấy xác nhận của xã không?
Tuỳ khoản vay và quy trình của từng ngân hàng. Khi vay qua tổ, tổ thường xác nhận người vay là thành viên, cư trú tại địa bàn. Một số trường hợp cần xác nhận của Uỷ ban nhân dân cấp xã về cư trú hoặc đối tượng. Hỏi danh mục giấy tờ trước khi đi để khỏi phải đi lại.
Mức vay tín chấp tối đa cho hộ nông dân là bao nhiêu?
Mức tối đa do chính sách tín dụng nông nghiệp, nông thôn quy định theo từng nhóm đối tượng và đã được điều chỉnh nhiều lần. Bạn hỏi cán bộ tín dụng mức hiện hành. Đó cũng chỉ là trần: số được vay thực tế còn phụ thuộc phương án và khả năng trả nợ của hộ.
Đã có nợ xấu thì còn vay tín chấp được không?
Rất khó cho tới khi khoản nợ xấu được xử lý xong và qua một thời gian lịch sử được ghi nhận lại. Việc nên làm là trả dứt khoản cũ, xin xác nhận đã tất toán, rồi bắt đầu lại bằng khoản nhỏ có lịch trả rõ ràng.
Tổ hợp tác có được vay tín chấp như hộ gia đình không?
Chính sách có mức riêng cho tổ hợp tác, hợp tác xã, thường cao hơn mức cho từng hộ, đi kèm yêu cầu về phương án chung và hợp đồng hợp tác. Tổ cần có thoả thuận rõ ai đại diện ký, ai chịu trách nhiệm phần nào trước khi đi vay.
Vay tín chấp có bị đòi người bảo lãnh không?
Một số khoản vay có thể yêu cầu người cùng ký hoặc cam kết của người trong hộ. Bảo lãnh của người ngoài là một hình thức bảo đảm khác và người bảo lãnh chịu trách nhiệm thật nếu bạn không trả. Đừng nhờ, cũng đừng nhận bảo lãnh nếu chưa đọc kỹ cam kết.