Hợp tác xã nông nghiệp thất bại thường vì bốn nguyên nhân đan vào nhau: lập ra để nhận hỗ trợ chứ không vì nhu cầu dịch vụ thật, thành viên không dùng dịch vụ hoặc bỏ sang bán cho thương lái, quản trị thiếu minh bạch làm mất lòng tin, và thiếu vốn lưu động trong khi lại đầu tư tài sản quá sức. Hiếm khi hợp tác xã sụp vì một cú sốc duy nhất; phần lớn suy yếu dần qua vài năm với những dấu hiệu có thể nhận ra sớm.
Bài này không nhằm phán xét hợp tác xã nào. Mục đích là giúp thành viên, ban quản lý và người đang định lập hợp tác xã nhận ra các mẫu hình thất bại thường lặp lại, để tránh hoặc xoay chuyển khi còn kịp.
Lập vì hỗ trợ, không vì nhu cầu
Một số hợp tác xã ra đời trong các đợt vận động, khi chỉ tiêu số lượng hợp tác xã được đặt ra hoặc khi có chương trình hỗ trợ tài sản, tập huấn cho hợp tác xã mới. Nhóm sáng lập lo đủ năm người, đủ hồ sơ, nhưng chưa trả lời câu hỏi thành viên sẽ dùng dịch vụ gì hằng tháng.
Khi hỗ trợ kết thúc, hợp tác xã không có nguồn thu đều từ dịch vụ nên không trả được chi phí kế toán, thuế, điện nước kho bãi. Tài sản được hỗ trợ như lò sấy, nhà sơ chế nằm im vì không đủ hàng để chạy, hoặc chạy mà không đủ bù chi phí. Thành viên thấy hợp tác xã không mang lại gì, dần không đến họp.
Cách phòng ngừa đơn giản nhưng hay bị bỏ qua: trước khi lập, ghi bằng con số cam kết sử dụng dịch vụ của từng hộ, và tính xem nếu không có đồng hỗ trợ nào thì dịch vụ chính có tự nuôi được mình hay không. Hỗ trợ khi đó là phần cộng thêm giúp đi nhanh hơn, không phải là lý do để tồn tại.
Thành viên không dùng dịch vụ, bỏ sang thương lái khi giá cao
Đây là mâu thuẫn cố hữu của hợp tác xã tiêu thụ nông sản. Khi giá thị trường thấp, thành viên đổ hết hàng về hợp tác xã nhờ cam kết bao tiêu. Khi giá lên, thương lái trả cao hơn và trả tiền mặt ngay, thành viên bán ra ngoài, hợp tác xã thiếu hàng giao cho người mua đã ký, bị phạt hợp đồng hoặc mất khách.
Hiện tượng này không hẳn do thành viên thiếu tinh thần. Người nông dân có dòng tiền eo hẹp, nợ vật tư cần trả, và hợp tác xã thường thanh toán chậm hơn thương lái. Nếu hợp tác xã không giải được bài toán thanh toán và giá, kêu gọi lòng trung thành không đủ.
Những cách làm đã giúp nhiều nơi giữ được hàng: thanh toán nhanh hoặc ứng trước một phần khi nhận hàng; cơ chế giá có điều chỉnh theo thị trường thay vì giá cứng cả mùa; phần hoàn trả cuối năm theo lượng hàng giao giúp người trung thành được lợi rõ ràng; và minh bạch về hợp đồng với người mua để thành viên hiểu vì sao phải giữ cam kết. Chuyện chuỗi liên kết và hợp đồng bao tiêu giữa hợp tác xã với doanh nghiệp là một chủ đề riêng; ở đây chỉ nói phần bên trong hợp tác xã.
Quản trị thiếu minh bạch: mất lòng tin nhanh hơn mất tiền
Một người giữ tất cả. Giám đốc vừa ký hợp đồng, vừa giữ tiền, vừa ghi sổ. Ngay cả khi người đó trung thực, thành viên không có cách kiểm chứng, và chỉ cần một tin đồn là lòng tin sụp.
Báo cáo tài chính không công khai. Đại hội chỉ nghe con số tổng, không có bảng chi tiết, không có ý kiến của kiểm soát viên. Thành viên không biết hợp tác xã lời hay lỗ.
Xung đột lợi ích không được xử lý. Người quản lý bán vật tư của cửa hàng nhà mình cho hợp tác xã, hoặc ưu tiên mua hàng của người thân. Không cần gian lận lớn, chỉ cần thành viên nhìn thấy là đủ để họ rời đi.
Kiểm soát viên chỉ có tên. Không đối chiếu sổ, không có ý kiến riêng trước đại hội. Lớp bảo vệ quan trọng nhất trở nên vô dụng.
Đại hội hình thức. Tài liệu phát tại chỗ, biểu quyết bằng vỗ tay, không ai hỏi. Thành viên cảm thấy mình không phải chủ, và người không phải chủ thì không có lý do gắn bó.
Thiếu vốn lưu động, đầu tư tài sản quá sức
Hợp tác xã gom nông sản phải trả tiền cho thành viên trước khi người mua thanh toán. Nếu người mua trả chậm vài tuần, hợp tác xã cần một khoản tiền mặt đáng kể để đệm. Nhiều hợp tác xã tính đủ tiền mua máy, dựng kho nhưng không tính khoản đệm này, và vấp ngay mùa đầu.
Ngược lại, có hợp tác xã vay nhiều để đầu tư tài sản lớn với kỳ vọng sản lượng tăng nhanh. Khi sản lượng không đạt, máy chạy dưới công suất, chi phí khấu hao và lãi vay ăn hết phần dư, hợp tác xã rơi vào vòng vay mới trả nợ cũ.
Ví dụ giả định: một hợp tác xã đầu tư kho lạnh tính theo kịch bản thành viên giao đủ sản lượng đăng ký. Năm đầu chỉ đạt một nửa vì giá ngoài cao, kho chạy một nửa công suất, chi phí điện và khấu hao vẫn đủ. Nếu phương án ban đầu có kịch bản xấu, hợp tác xã đã có thể chọn thuê kho trước, đầu tư sau khi sản lượng ổn định.
Bài học chung: tài sản lớn nên đi sau khi dịch vụ đã chứng minh được, và luôn tính vốn lưu động riêng, không trộn vào tiền đầu tư.
Thiếu người kế cận, bộ máy kiệt sức
Nhiều hợp tác xã nhỏ sống nhờ một hai người tận tâm: giám đốc chạy hàng từ sáng tới tối, kế toán kiêm luôn việc giao nhận. Khi những người này ốm, già, hoặc đơn giản là mệt, hợp tác xã chững lại mà không ai thay được. Thù lao cho bộ máy thường thấp so với công sức, nên người trẻ trong làng ít muốn nhận việc.
Nguy cơ này ít khi xuất hiện trong báo cáo tài chính, nhưng lại là lý do âm thầm khiến không ít hợp tác xã ngừng hoạt động dù còn thành viên và còn khách hàng. Cách phòng ngừa là chia việc từ sớm: mỗi mảng có một người phụ, mọi quy trình được ghi lại để người khác làm theo được, và thù lao được đại hội xem xét lại khi hợp tác xã có phần dư.
Việc đưa người trẻ vào cũng cần có lộ trình: bắt đầu từ việc họ làm tốt như bán hàng qua mạng, chụp ảnh sản phẩm, ghi sổ trên điện thoại, rồi dần tham gia bộ máy. Một hợp tác xã không có ai dưới bốn mươi tuổi trong bộ máy nên coi đó là rủi ro cần xử lý.
Dấu hiệu sớm và việc nên làm ngay
Những dấu hiệu dưới đây thường xuất hiện một hai năm trước khi hợp tác xã ngừng hoạt động. Thấy từ hai dấu hiệu trở lên, ban quản lý và thành viên nên ngồi lại.
| Dấu hiệu | Thường nói lên điều gì | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Số thành viên dùng dịch vụ giảm qua hai vụ liên tiếp | Dịch vụ không còn hấp dẫn hoặc mất lòng tin | Khảo sát từng hộ vì sao bỏ, công bố kết quả |
| Thanh toán cho thành viên ngày càng chậm | Thiếu vốn lưu động hoặc người mua nợ đọng | Rà công nợ, đàm phán lại điều khoản thanh toán, cân nhắc thu hẹp |
| Đại hội không đủ người, phải hoãn | Thành viên không còn coi mình là chủ | Gửi tài liệu trước, đổi giờ họp, giải thích quyền lợi |
| Báo cáo tài chính chậm hoặc không có ý kiến kiểm soát | Sổ sách rối hoặc có điều không muốn công khai | Yêu cầu kiểm soát viên vào cuộc, thuê kế toán rà soát |
| Tài sản chung bỏ không | Đầu tư không khớp nhu cầu | Cho thuê, chuyển công năng, hoặc tính chuyện thanh lý theo quy định |
| Người quản lý không ai muốn thay | Bộ máy kiệt sức, thiếu kế cận | Chia việc, đào tạo thành viên trẻ, cân nhắc thuê giám đốc |
Danh sách này không thay cho việc đọc báo cáo tài chính, nhưng giúp thành viên không có chuyên môn kế toán vẫn nhận ra hợp tác xã đang đi xuống.
Giữ chân thành viên: những cách làm có hiệu quả
Thành viên ở lại khi thấy lợi ích rõ ràng và cảm thấy mình có tiếng nói. Một số cách làm cụ thể:
- Đo và công bố lợi ích: mỗi vụ cho mỗi hộ biết họ đã tiết kiệm được bao nhiêu nhờ mua vật tư qua hợp tác xã, hoặc giá bán bình quân so với thị trường.
- Thanh toán đúng hẹn đã hứa, kể cả khi phải thu hẹp quy mô để làm được.
- Cho thành viên mới dùng thử dịch vụ trước khi góp vốn nhiều.
- Tổ chức đại hội có thực chất: tài liệu gửi trước, có thời gian hỏi đáp, biểu quyết ghi số phiếu.
- Có kênh góp ý thường xuyên giữa các kỳ đại hội, qua tổ trưởng hoặc hộp thư.
- Ghi nhận công khai những thành viên giữ cam kết giao hàng, bằng phần hoàn trả theo giao dịch chứ không chỉ khen miệng.
- Mời người trẻ trong các hộ tham gia các việc như ghi sổ, bán hàng qua mạng, để hợp tác xã có người kế cận.
Khi đã thấy dấu hiệu: thành viên nên làm gì
Thành viên không phải người ngoài cuộc. Khi thấy hợp tác xã đi xuống, có những bước thành viên có thể làm, theo đúng quyền trong luật và điều lệ:
- Đề nghị xem báo cáo tài chính, sổ vốn góp và sổ giao dịch của chính mình.
- Gặp kiểm soát viên hoặc ban kiểm soát, nêu điều thấy bất thường bằng văn bản.
- Cùng các thành viên khác đề nghị họp đại hội bất thường nếu đủ điều kiện theo điều lệ.
- Tại đại hội, đề xuất phương án cụ thể: thu hẹp dịch vụ, thay đổi người quản lý, rà soát công nợ.
- Nếu hợp tác xã không thể tiếp tục, tham gia bàn phương án tổ chức lại hoặc giải thể đúng trình tự, để bảo vệ phần vốn góp của mình.
Mọi bước nên để lại dấu vết bằng văn bản: đơn đề nghị, biên bản họp, ý kiến kiểm soát viên. Không phải vì muốn kiện tụng, mà vì khi hợp tác xã gặp khó, trí nhớ của mỗi người về ai đã nói gì sẽ khác nhau rất nhanh. Thành viên lên tiếng sớm, có giấy tờ, thường cứu được hợp tác xã hoặc ít nhất cứu được phần vốn của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có số liệu chung về tỷ lệ hợp tác xã thất bại không?
Các báo cáo của cơ quan quản lý và liên minh hợp tác xã có công bố số hợp tác xã ngừng hoạt động hay hoạt động yếu theo từng thời kỳ, nhưng cách phân loại thay đổi qua các năm. Nếu cần con số, bạn nên tra báo cáo chính thức mới nhất thay vì dùng con số truyền miệng.
Hợp tác xã nhỏ có dễ thất bại hơn hợp tác xã lớn không?
Quy mô không quyết định tất cả. Hợp tác xã nhỏ dễ thiếu vốn và thiếu người quản lý, nhưng gần thành viên và dễ minh bạch. Hợp tác xã lớn có quy mô tốt hơn nhưng dễ xa thành viên. Điều quyết định là có dịch vụ thành viên cần và quản trị được tin tưởng.
Thành viên có bị mất vốn góp khi hợp tác xã thất bại không?
Có thể. Khi hợp tác xã lỗ hoặc giải thể, vốn góp chỉ được trả lại sau khi thanh toán nợ theo thứ tự luật định, và có thể không còn đủ. Đó là lý do nên theo dõi hợp tác xã từ sớm và chỉ góp số vốn gia đình chịu được nếu mất.
Làm sao để vận động thành viên quay lại một hợp tác xã đã mất lòng tin?
Lòng tin chỉ trở lại qua việc làm, không qua lời hứa. Bắt đầu bằng công khai sổ sách, thay đổi cách quản lý nếu cần, rồi chạy một dịch vụ nhỏ thật đúng hẹn trong một hai vụ. Thành viên thấy kết quả sẽ tự quay lại, còn vận động bằng lời thường không đủ.
Thương lái có phải là đối thủ của hợp tác xã không?
Không hẳn. Thương lái cung cấp dịch vụ thu mua nhanh và tiền mặt mà nông hộ cần. Nhiều hợp tác xã làm việc cùng thương lái như một kênh bán. Vấn đề chỉ phát sinh khi hợp tác xã ký cam kết với người mua mà không giữ được hàng của thành viên.