Phần lớn trường hợp, không nên trồng hay nuôi theo phong trào khi bạn chưa có người mua cụ thể và chưa tính được giá thành của chính mình. Những người kiếm được tiền từ một phong trào thường là người vào rất sớm, người bán giống và vật tư; người vào lúc mọi nhà xung quanh đã cùng làm thường gặp đúng lúc nguồn cung dồn lên và giá đi xuống.
Điều đó không có nghĩa là mọi cây con mới đều xấu. Nhiều chuyển đổi cây trồng ở Việt Nam đã giúp cả vùng khá lên. Khác biệt nằm ở chỗ chuyển đổi dựa trên đầu ra có thật, hay dựa trên giá giống tăng vọt và lời kể "nhà kia trồng một năm đã lời". Bài này giúp bạn phân biệt hai trường hợp, và nếu vẫn muốn thử thì thử thế nào cho rủi ro nằm trong sức chịu.
Vì sao phong trào lên rồi xuống theo một nhịp quen
Nông nghiệp có một đặc điểm khiến phong trào dễ đổ: từ lúc quyết định trồng tới lúc có sản phẩm mất nhiều tháng, có khi nhiều năm. Khi giá một mặt hàng cao, rất nhiều nhà cùng quyết định vào một lúc, nhưng phải đợi tới khi thu hoạch mới thấy tổng sản lượng tăng bao nhiêu. Lúc đó cung đã dồn lên cùng lúc, giá đi xuống, nhiều người lại chặt bỏ, rồi vài năm sau hàng khan và giá lên lại. Giới kinh tế học gọi hiện tượng này là mô hình mạng nhện; nông dân nhiều vùng gọi gọn là "trồng rồi chặt, chặt rồi trồng".
Phong trào còn được đẩy thêm bởi người bán giống. Khi nhu cầu giống tăng, giá giống tăng, và người bán giống có lý do để kể những câu chuyện thành công. Giai đoạn này giá giống có khi cao hơn nhiều lần giá trị thật của sản phẩm cây đó làm ra trong vài năm đầu. Người mua giống lúc đỉnh đã thua trước khi gieo.
Lớp thứ ba là truyền miệng và mạng xã hội. Một vườn trồng thành công được quay video, chia sẻ, kéo thêm người tới hỏi mua giống. Các vườn thất bại thì im lặng. Người xem chỉ thấy phía thành công, nên ước tính khả năng thành công cao hơn thực tế. Biết ba lớp này, bạn sẽ nghe câu chuyện "nhà kia lời to" với một câu hỏi kèm theo: lời từ bán sản phẩm, hay lời từ bán giống cho người khác.
Bảy dấu hiệu một cây con đang bị thổi giá
Không dấu hiệu nào một mình chứng minh được điều gì. Nhưng nếu bạn đếm được từ bốn dấu hiệu trở lên, hãy coi như đang đứng trước một phong trào và chậm lại.
- Giá giống tăng nhanh hơn giá sản phẩm. Người ta mua giống để bán giống, không phải để bán sản phẩm cuối.
- Không ai nói rõ ai là người mua cuối cùng. Hỏi "trái, củ, con này ra chợ bán cho ai, làm món gì, công ty nào chế biến" mà chỉ nhận câu "dễ bán lắm".
- Lời hứa bao tiêu đi kèm điều kiện mua giống, vật tư của chính người hứa. Đây là kiểu liên kết cần đọc kỹ hợp đồng, có khi là lừa đảo.
- Số liệu lợi nhuận tròn và đẹp, không có chi phí. "Một cây cho bao nhiêu tiền" mà không nói cần bao nhiêu công, phân, nước, bao lâu mới thu.
- Nhiều nơi cùng trồng một lúc, kể cả vùng không phải thổ nhưỡng quen. Sản lượng toàn quốc sẽ tăng vọt sau một đến vài năm.
- Câu chuyện nhấn mạnh "hiếm", "quý", "sắp hết suất". Áp lực thời gian là công cụ bán hàng, không phải thông tin thị trường.
- Cơ quan chuyên môn khuyến cáo thận trọng. Ngành nông nghiệp địa phương nhiều lần đã lên tiếng về việc chuyển đổi tự phát; nên đọc thông báo của sở, trung tâm khuyến nông tỉnh trước khi quyết.
Dấu hiệu thứ hai là quan trọng nhất. Mọi sản phẩm nông nghiệp cuối cùng phải được ai đó ăn, dùng hoặc chế biến. Nếu chuỗi đó mù mờ, giá hiện tại đang dựa vào người mua kế tiếp chứ không dựa vào người tiêu dùng.
Theo phong trào và chuyển đổi có tính toán khác nhau thế nào
Hai nông hộ có thể trồng cùng một cây, cùng một năm, nhưng đi bằng hai con đường. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau.
| Câu hỏi | Theo phong trào | Chuyển đổi có tính toán |
|---|---|---|
| Lý do chọn | Hàng xóm, video, người bán giống nói lời | Đã hỏi người mua, có ít nhất hai kênh tiêu thụ |
| Quy mô ban đầu | Chặt hết cây cũ, trồng toàn bộ | Thử một phần nhỏ, giữ cây cũ làm nguồn thu |
| Giống | Mua lúc giá cao, nguồn không rõ | Nguồn có giấy tờ, chấp nhận chờ khi giá giống hạ |
| Giá dùng để tính | Giá đang cao nhất | Giá thấp nhất trong vài năm gần đây, hoặc giá nhân với hệ số an toàn |
| Vốn | Vay để làm nhanh, làm lớn | Chủ yếu vốn tự có, vay vừa sức trả nếu giá xuống |
| Kỹ thuật | Học qua video | Hỏi khuyến nông, tham quan vườn đã làm lâu năm |
| Điểm dừng | Không có | Ghi sẵn: giá dưới mức nào thì không mở rộng |
Cột bên phải chậm hơn và vì thế có khi bỏ lỡ một năm giá đẹp. Đổi lại, nếu giá đổ, nhà đi theo cột phải vẫn còn nguồn thu cũ, vẫn còn vốn, và có thể quyết định tiếp tục hay quay lại mà không mất trắng.
Tám câu nên hỏi người bán giống và người kể chuyện thành công
Người kể chuyện thành công không nhất thiết nói dối; họ thường chỉ kể phần đẹp nhất. Những câu hỏi dưới đây buộc câu chuyện phải có đủ phần chi phí và phần rủi ro. Ghi câu trả lời ra giấy, so giữa ít nhất hai người.
- Vườn của anh chị trồng được bao nhiêu năm rồi, đã qua mấy vụ thu thật sự?
- Sản phẩm năm ngoái bán cho ai, ở dạng nào, người mua trả tiền ngay hay trả sau?
- Phần thu nhập của vườn đến từ bán sản phẩm hay từ bán cây giống, con giống?
- Một năm tốn bao nhiêu ngày công, công nhà hay công thuê?
- Năm nào giá thấp nhất, lúc đó giá bao nhiêu, vườn có còn đủ chi phí không?
- Bao nhiêu phần trăm cây, con đã chết hoặc không đạt trong vụ đầu?
- Trong xóm có ai trồng mà bỏ chưa, vì sao họ bỏ?
- Nếu mua giống ở đây mà cây không đạt, bên bán xử lý thế nào, có giấy tờ gì?
Câu thứ ba và câu thứ bảy là hai câu hay khiến câu chuyện đổi màu nhất. Một vườn mẫu mà phần lớn tiền đến từ bán giống cho khách tham quan thì không phải bằng chứng rằng bán sản phẩm sẽ có lời. Còn những người đã bỏ cuộc thường biết rõ nhất cái khó mà người đang bán giống không nhắc tới; tìm gặp họ một buổi đáng giá hơn mười video.
Nếu vẫn muốn thử: thử nhỏ, có hạn, có sổ
Có những cây con mới thật sự hợp với đất và chợ của bạn. Để biết, cách an toàn nhất là thử ở quy mô bạn chịu được mất trắng.
- Chọn phần diện tích hoặc số con mà nếu mất hết, nhà vẫn không phải vay để ăn. Với nhiều nông hộ, đó là một góc vườn hoặc một lứa nhỏ.
- Giữ nguyên cây con cũ ở phần còn lại. Đừng chặt bỏ cây đang cho thu để lấy chỗ cho cây chưa biết.
- Mua giống ở nơi có giấy tờ nguồn gốc, hỏi rõ tiêu chuẩn cây giống, con giống và chính sách nếu giống không đạt.
- Ghi sổ riêng cho phần thử: mọi chi phí, mọi ngày công, sản lượng, giá bán thật.
- Đặt mốc đánh giá từ đầu, ví dụ sau một vụ hoặc một năm, và tiêu chí cụ thể: giá thành thấp hơn giá bán thấp nhất bao nhiêu thì mở rộng.
- Trong lúc thử, đi bán thử chính sản phẩm đó cho ít nhất hai người mua khác nhau. Sản xuất được mà bán không được thì kết quả thử vẫn là "chưa đạt".
Thử nhỏ có cái giá của nó: bạn sẽ không giàu nhanh nếu phong trào đúng là cơ hội thật. Nhưng phần lớn người vào sớm thành công cũng đã thử nhỏ trước, chỉ là câu chuyện của họ được kể lại ở đoạn đã thành công.
Rủi ro và cách giảm khi đứng giữa một phong trào
Rủi ro giống kém, giống giả. Khi nhu cầu cao, giống không đạt chuẩn tràn ra thị trường. Cách giảm: mua ở nơi có giấy tờ, ưu tiên cơ sở được địa phương công nhận, giữ hoá đơn và mẫu đối chứng.
Rủi ro giá đổ khi cây vừa cho thu. Cách giảm: tính kế hoạch ở mức giá thấp; giữ nguồn thu cũ; không dồn vốn vay vào một cây.
Rủi ro không có kỹ thuật bản địa. Cây mới đưa về vùng mới thường chưa có quy trình canh tác phù hợp. Cách giảm: hỏi khuyến nông, tham quan vườn cùng vùng khí hậu, chấp nhận năng suất năm đầu thấp hơn quảng cáo.
Rủi ro pháp lý với một số vật nuôi đặc biệt. Một số loài thuộc diện quản lý, cần thủ tục nuôi riêng. Cách giảm: hỏi cơ quan kiểm lâm, thú y địa phương trước khi nhận con giống; kiểm văn bản hiện hành.
Rủi ro bị lừa bằng hợp đồng bao tiêu. Cách giảm: đọc kỹ điều khoản giá, tiêu chuẩn thu mua, phạt; tra thông tin doanh nghiệp; cảnh giác khi bên bao tiêu thu tiền giống trước nhưng hợp đồng mua sản phẩm mập mờ.
Phong trào đã đi qua: chặt hay giữ?
Nhiều nhà đọc bài này khi đã trồng rồi và giá đã xuống. Lúc đó câu hỏi đổi thành: giữ vườn chờ giá lên lại, hay chặt để trồng thứ khác. Không có đáp án chung, nhưng có cách nghĩ đúng: tiền đã bỏ ra trước đây không còn lấy lại được, nên đừng để nó quyết định thay bạn. Chỉ tính từ hôm nay trở đi: giữ vườn thì mỗi năm tốn thêm bao nhiêu, nếu giá ở mức thấp hiện nay thì thu được bao nhiêu, còn chặt và trồng cây khác thì tốn bao nhiêu và bao lâu mới có thu.
Nếu giữ vườn mà phần thu ở giá thấp vẫn trả được chi phí chăm sóc tối thiểu, giữ thường là lựa chọn ít rủi ro hơn, vì chặt rồi trồng lại cũng tốn tiền và thời gian. Nếu giá thấp không đủ trả cả phân, nước, thì giữ chỉ để chờ là đang cược vào giá.
Đừng quyết vội trong năm giá chạm đáy, cũng đừng quyết theo tâm lý cả xóm đang chặt. Những năm sau khi nhiều nhà chặt bỏ, nguồn cung giảm, giá có khi hồi lại — nhưng không có gì bảo đảm điều đó. Ghi rõ hai phương án lên giấy, tính bằng giá thấp, rồi mới quyết.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một cây trồng mới có hợp với đất nhà mình không?
Hỏi trung tâm khuyến nông hoặc cán bộ nông nghiệp xã về thổ nhưỡng và khí hậu của vùng, tham quan vườn đã trồng lâu năm ở chỗ điều kiện giống nhà bạn, và thử một diện tích nhỏ trước. Video ở vùng khác không trả lời được câu này.
Giá giống cao có phải là dấu hiệu cây đó có giá trị không?
Không nhất thiết. Giá giống phản ánh số người đang muốn trồng, không phản ánh sản phẩm cuối bán được bao nhiêu. Khi giá giống tăng nhanh hơn giá sản phẩm, đó thường là dấu hiệu phong trào đang lên, và người mua giống lúc đỉnh chịu rủi ro lớn nhất.
Người vào sớm trong phong trào có lời không?
Một số người vào sớm có lời, chủ yếu nhờ bán giống cho người vào sau hoặc bán sản phẩm lúc nguồn cung còn ít. Nhưng không ai biết chắc mình đang ở đầu hay giữa phong trào, nên chiến lược dựa vào việc vào sớm là cược may rủi.
Có nên chặt cây đang cho thu để trồng cây mới đang được giá không?
Chỉ nên cân nhắc khi cây cũ đã không còn trả nổi chi phí chăm sóc, và cây mới đã được thử ở quy mô nhỏ trên chính đất nhà bạn. Chặt toàn bộ một lần làm mất nguồn thu trong nhiều năm, rủi ro rất lớn nếu cây mới không như kỳ vọng.
Hợp đồng bao tiêu kèm bán giống có đáng tin không?
Có doanh nghiệp làm thật, có bên lợi dụng. Đọc kỹ giá thu mua cố định hay theo thị trường, tiêu chuẩn sản phẩm, ai chịu khi không đạt, tra thông tin doanh nghiệp và hỏi những nhà đã ký trước. Cảnh giác nếu tiền giống thu trước mà cam kết mua mập mờ.
Khi cả xóm đang chặt bỏ một loại cây thì nên làm gì?
Đừng quyết theo đám đông. Tính riêng cho vườn nhà mình: giữ thì tốn bao nhiêu mỗi năm, thu ở giá thấp được bao nhiêu, chặt rồi trồng lại tốn bao nhiêu. Nhiều lần chính lúc nhiều nhà chặt là lúc nguồn cung sắp giảm, nhưng không có gì bảo đảm giá sẽ hồi.