Dùng vốn vay đúng mục đích là chi tiền vay vào đúng những việc đã ghi trong phương án và hợp đồng tín dụng, như mua giống, vật tư, máy, làm chuồng, và giữ được chứng từ cho thấy điều đó. Ngân hàng có quyền kiểm tra việc sử dụng vốn sau khi giải ngân; dùng sai mục đích có thể dẫn đến bị thu hồi nợ trước hạn và mất uy tín cho những lần vay sau.
Nhưng lý do quan trọng hơn cả không nằm ở ngân hàng. Tiền vay chỉ sinh ra tiền trả nợ khi nó đi vào sản xuất. Mỗi đồng tiêu vào việc khác là một đồng không có nguồn trả. Bài này đi qua các cách giải ngân, chứng từ cần giữ, những cám dỗ hay gặp và cách tự giữ kỷ luật.
"Đúng mục đích" nghĩa là gì
Khi ký hợp đồng tín dụng, bạn cam kết dùng tiền vào mục đích đã ghi, thường khá cụ thể: mua con giống và thức ăn cho một lứa heo, trồng mới một số sào cây ăn trái, làm một khu nhà lưới, mua một máy làm đất. Đúng mục đích là tiền đi vào đúng những thứ đó, trong khoảng thời gian hợp lý sau khi nhận.
Có những thay đổi nhỏ là bình thường trong sản xuất: giá thức ăn tăng nên tiền giống ít đi, mua máy loại khác cùng công năng vì loại định mua hết hàng. Những thay đổi như vậy vẫn nằm trong mục đích. Còn chuyển từ nuôi heo sang mua xe máy, hay dùng tiền vay sản xuất để sửa nhà, là sai mục đích.
Ranh giới mơ hồ nhất là khi tiền vay và tiền nhà nằm chung một chỗ. Lúc đó rất khó nói đồng nào đã đi đâu, cả với ngân hàng lẫn với chính bạn. Đó là lý do phần lớn lời khuyên trong bài xoay quanh một việc: tách tiền vay ra và đi theo dấu nó.
Nếu giữa chừng có lý do chính đáng để thay đổi phương án, như dịch bệnh khiến không thể nuôi heo nữa và muốn chuyển sang nuôi gà, cách đúng là báo ngân hàng và đề nghị điều chỉnh, không tự chuyển rồi giấu.
Các cách giải ngân và điều nên biết
Cách giải ngân do ngân hàng quyết định theo quy định và theo khoản vay. Bạn có thể đề nghị cách thuận tiện nhất cho việc sản xuất của mình.
| Cách giải ngân | Mô tả | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Tiền mặt cho người vay | Nhận tiền mặt tại quầy hoặc điểm giao dịch | Linh hoạt khi mua của nhiều người bán nhỏ | Dễ lẫn với tiền nhà, phải tự giữ hoá đơn, giấy biên nhận |
| Chuyển vào tài khoản người vay | Tiền vào tài khoản của bạn rồi bạn tự chi | Có dấu vết chuyển khoản | Vẫn cần chứng từ cho từng khoản chi |
| Chuyển thẳng cho người bán | Ngân hàng chuyển tiền cho đại lý vật tư, cửa hàng máy, trại giống | Đúng mục đích rõ ràng, ít phải tự chứng minh | Cần hợp đồng hoặc báo giá của người bán trước |
| Giải ngân nhiều lần | Chia khoản vay thành nhiều đợt theo tiến độ | Đỡ lãi những phần chưa dùng tới | Mỗi đợt có thể cần chứng từ của đợt trước |
Với khoản mua máy, mua con giống số lượng lớn, giải ngân thẳng cho người bán thường đơn giản nhất cho cả hai bên. Với chi phí rải rác như thuê công, mua phân lẻ, tiền mặt hoặc tài khoản riêng kèm sổ ghi chép là hợp lý hơn.
Giải ngân nhiều lần đặc biệt hợp với nuôi trồng có tiến độ: tiền thức ăn chia theo tháng nuôi, tiền làm nhà lưới chia theo hạng mục. Bạn không phải trả lãi cho số tiền chưa cần đến.
Chứng từ nên giữ
Không cần sổ sách kế toán phức tạp. Một túi đựng giấy tờ và một cuốn sổ nhỏ là đủ, miễn giữ đều.
- Hoá đơn hoặc phiếu bán hàng của đại lý vật tư, cửa hàng máy, trại giống, có ngày, tên hàng, số lượng, số tiền.
- Giấy biên nhận viết tay khi mua của người bán nhỏ không có hoá đơn: ghi rõ tên người bán, hàng gì, bao nhiêu, ngày nào, có chữ ký.
- Ảnh chụp hàng đã nhận, con giống đã thả, công trình đang làm, có ngày tháng. Ảnh rất có ích khi cán bộ tín dụng đến kiểm tra.
- Bảng ghi tiền công thuê: ngày, số người, việc gì, tiền trả.
- Sao kê hoặc lịch sử chuyển khoản nếu chi qua tài khoản.
- Sổ ghi chép tiền vay: ngày nhận, từng khoản chi, số còn lại. Ghi ngay trong ngày, đừng để dồn cuối tháng.
Một mẹo nhỏ giúp đỡ mất giấy: mỗi khi nhận hoá đơn hay biên nhận, chụp ảnh ngay bằng điện thoại và lưu vào một album riêng đặt tên theo khoản vay. Giấy có bị ướt, bị chuột cắn hay thất lạc trong mùa mưa thì vẫn còn bản ảnh để đối chiếu. Album đó cũng giúp bạn cộng nhanh xem đã chi bao nhiêu cho từng hạng mục.
Giữ chứng từ ít nhất đến khi trả xong khoản vay. Nhiều thứ trong túi này cũng là dữ liệu quý để bạn tính giá thành và lập phương án cho lần vay sau.
Buổi kiểm tra sau vay diễn ra thế nào
Sau khi giải ngân, cán bộ tín dụng có thể đến kiểm tra việc sử dụng vốn. Thời điểm và cách làm tuỳ quy định từng ngân hàng và giá trị khoản vay; có khi báo trước, có khi kết hợp trong một chuyến đi thôn. Họ thường muốn xem hai thứ: hiện trạng thực tế có khớp phương án không, và chứng từ chi có khớp số tiền không.
Hiện trạng là phần dễ thấy: chuồng đã có heo chưa, vườn đã trồng chưa, máy đã về chưa. Chứng từ là phần bổ sung, nhất là khi tiền được giải ngân tiền mặt. Cán bộ sẽ ghi biên bản kiểm tra; bạn được đọc trước khi ký và nên đề nghị ghi thêm nếu có điều chưa đúng.
Nếu tiến độ chậm hơn phương án vì lý do khách quan như mưa kéo dài chưa xuống giống được, giải thích rõ và đưa mốc thời gian mới. Cán bộ tín dụng gặp chuyện chậm tiến độ thường xuyên; điều khiến họ lo là sự không rõ ràng, không phải sự chậm trễ có lý do.
Với vay qua tổ vay vốn, tổ trưởng và cán bộ hội ở cơ sở cũng tham gia theo dõi việc dùng vốn của tổ viên. Đây không phải sự soi mói mà là cách giữ cho cả tổ đủ uy tín để được vay tiếp.
Ví dụ giả định: một khoản vay nhà lưới đi qua ba đợt giải ngân
Ví dụ giả định: một hộ trồng dưa lưới vay 120 triệu đồng để dựng một khu nhà lưới và chạy vụ đầu. Phương án chia ba hạng mục: khung và lưới, hệ tưới nhỏ giọt, giống và giá thể cho vụ đầu. Hộ đề nghị giải ngân ba đợt thay vì một lần.
Đợt một, ngân hàng chuyển thẳng cho xưởng làm khung theo hợp đồng có báo giá. Khi khung dựng xong, hộ chụp ảnh, giữ biên bản nghiệm thu với xưởng. Đợt hai cho hệ tưới, hộ nhận vào tài khoản riêng mở cho khoản vay, chi cho hai cửa hàng khác nhau, mỗi lần chuyển khoản đều ghi nội dung rõ. Đợt ba cho giống và giá thể, có phần mua lẻ bằng tiền mặt; hộ ghi sổ từng khoản, xin biên nhận có chữ ký.
Khi cán bộ tín dụng đến kiểm tra, mọi thứ nằm trong một túi: hợp đồng xưởng, ảnh từng giai đoạn, lịch sử chuyển khoản, sổ ghi và biên nhận. Buổi kiểm tra mất chưa đến một giờ. Hơn thế, nhờ giải ngân ba đợt, hộ không phải trả lãi cho tiền giống trong suốt thời gian chờ dựng khung, và khi giá lưới tăng ngoài dự kiến, hộ biết ngay phải bớt ở hạng mục nào thay vì phát hiện thiếu tiền vào phút cuối.
Những cám dỗ làm vốn trôi đi
Việc gia đình đúng lúc. Tiền về trùng mùa cưới, Tết, khai giảng. Lý do nào cũng chính đáng, và chính vì thế dễ tự nhủ "lấy tạm rồi bù". Phần bù thường không bao giờ đến đủ.
Trả nợ cũ. Dùng khoản vay mới để trả một khoản cũ đang đến hạn. Nếu đó là nhu cầu thật, nói với ngân hàng ngay từ đầu để tìm cách xử lý chính thức, đừng giấu trong phương án sản xuất.
Cho người thân mượn. Anh em cần gấp, nghĩ là vài tuần sẽ trả. Đến khi vụ mùa cần tiền, khoản cho mượn chưa về và bạn phải đi vay chỗ khác.
Mua sắm vượt phương án. Đã ra cửa hàng máy, thấy loại to hơn, đắt hơn, nhiều chức năng hơn. Máy to hơn nhu cầu là vốn chết, còn phần tiền vượt là lấy từ khoản dành cho giống và vật tư.
Trả công trước quá nhiều. Thợ làm chuồng, làm nhà lưới xin ứng trước phần lớn tiền công rồi làm chậm hoặc bỏ dở. Tiền vay đã ra khỏi tay mà hạng mục chưa có. Ứng theo tiến độ, mỗi phần việc xong mới trả phần tiền tương ứng.
Đầu tư theo tin đồn. Nghe nói con khác, cây khác đang được giá, chuyển tiền sang khi chưa có kinh nghiệm. Đây vừa là sai mục đích, vừa là rủi ro sản xuất.
Hậu quả khi dùng sai và cách tự giữ kỷ luật
Theo quy định chung, khi phát hiện người vay sử dụng vốn sai mục đích, tổ chức tín dụng có quyền chấm dứt cho vay, thu hồi nợ trước hạn và áp dụng các biện pháp theo hợp đồng. Hậu quả kéo dài nhất là lịch sử tín dụng xấu, khiến cả nhà khó vay ở mọi nơi trong nhiều năm. Để không rơi vào đó, có mấy bước tự làm:
- Mở một tài khoản riêng hoặc một túi riêng chỉ cho tiền vay; không bỏ tiền nhà vào đó, không lấy tiền đó chi sinh hoạt.
- Viết danh sách chi tiêu theo phương án, dán ở chỗ dễ thấy; mỗi lần chi đánh dấu một dòng.
- Đề nghị giải ngân nhiều đợt hoặc chuyển thẳng cho người bán với những khoản lớn.
- Giữ một quỹ phòng thân riêng từ tiền nhà để những việc gia đình bất ngờ không phải đụng vào tiền vay.
- Khi có thay đổi phương án, báo ngân hàng hoặc tổ trưởng trước khi làm.
- Cuối mỗi tháng đối chiếu sổ ghi chép với số tiền còn lại; lệch thì tìm ra ngay, đừng để dồn.
Kỷ luật này lúc đầu thấy rườm rà, nhưng sau một hai khoản vay nó thành thói quen, và chính thói quen đó là thứ giúp nông hộ vay được khoản lớn hơn về sau.
Câu hỏi thường gặp
Dùng một phần tiền vay sản xuất để sửa chuồng có bị coi là sai mục đích không?
Nếu sửa chuồng phục vụ chính việc nuôi đã ghi trong phương án thì thường vẫn nằm trong mục đích sản xuất. Để chắc, ghi rõ hạng mục này trong phương án ngay từ đầu, hoặc báo cán bộ tín dụng trước khi chi.
Ngân hàng kiểm tra sau vay bao lâu một lần?
Không có lịch chung cho mọi khoản vay. Tần suất tuỳ quy định nội bộ của từng ngân hàng, giá trị khoản vay và mức độ rủi ro. Có khoản kiểm tra một lần sau giải ngân, có khoản kiểm tra định kỳ. Hỏi cán bộ tín dụng ngay khi ký để biết trước.
Mua vật tư của người quen không có hoá đơn thì chứng minh thế nào?
Viết giấy biên nhận ghi rõ tên người bán, hàng gì, số lượng, số tiền, ngày mua, có chữ ký hai bên. Kèm ảnh chụp hàng đã nhận. Với khoản lớn, nên mua ở nơi xuất được hoá đơn để đỡ rắc rối.
Đã lỡ dùng tiền vay vào việc khác thì nên làm gì?
Đừng giấu. Tính xem đã dùng sai bao nhiêu, có cách bù lại trong thời gian ngắn không. Gặp cán bộ tín dụng trình bày thật và đề xuất cách khắc phục. Chủ động thường được đối xử khác hẳn so với bị phát hiện trong buổi kiểm tra.
Tiền vay còn thừa sau khi đã chi đủ theo phương án thì làm gì?
Có thể trả bớt nợ gốc sớm nếu hợp đồng cho phép, để giảm lãi. Nếu định dùng cho một việc sản xuất khác, hỏi ngân hàng trước. Không nên để tiền thừa nằm lẫn vào tiền chi tiêu gia đình.