Lập kế hoạch kinh doanh nông nghiệp cho nông hộ là trả lời bằng chữ và con số mười câu hỏi trước khi xuống tiền: bán cho ai, bán dạng gì, mỗi ký tốn bao nhiêu để làm ra, cần bao nhiêu vốn và vào tháng nào, ai làm việc gì, và nếu hỏng thì mất bao nhiêu. Toàn bộ nên gói gọn trên một trang giấy để cả nhà đọc được và cãi nhau trên đó, chứ không cãi nhau sau khi đã mua giống.
Phần lớn nông hộ vẫn làm theo kinh nghiệm và theo hàng xóm. Kinh nghiệm quý ở khâu kỹ thuật, nhưng ở khâu tiền bạc thì nó hay bỏ sót: quên tính công nhà, quên lãi tiền vay, quên tháng giáp hạt không có đồng nào vào. Kế hoạch một trang không thay kinh nghiệm; nó bắt kinh nghiệm phải ghi ra thành số để kiểm lại.
Bài này đưa ra khung mười ô, cách điền từng ô, một ví dụ giả định cho một vụ rau, và những chỗ người mới hay điền sai. Phần kỹ thuật trồng, nuôi cụ thể bạn tìm ở các trang chuyên về trồng trọt và chăn nuôi; ở đây chỉ bàn chuyện tiền và tổ chức.
Kế hoạch của nông hộ khác hồ sơ đi vay ở chỗ nào
Nhiều người nghe chữ "kế hoạch kinh doanh" là nghĩ tới tập hồ sơ nộp ngân hàng, có mục lục, có bảng dòng tiền ba năm. Tập đó có lúc cần, nhưng nó viết cho người khác đọc. Kế hoạch của nông hộ viết cho chính mình đọc, nên tiêu chí của nó khác: ngắn, thật, và sửa được bằng bút chì giữa vụ.
Điểm khác thứ nhất là thước đo. Hồ sơ vay cần cho thấy khả năng trả nợ; kế hoạch nông hộ cần cho thấy làm vụ này có đáng công cả nhà hay không so với để đất làm việc cũ hoặc đi làm thuê. Nếu sau khi trừ hết chi phí mà phần còn lại chia cho số ngày công thấp hơn tiền công đi làm thuê trong vùng, đó là tín hiệu phải nghĩ lại, dù sổ vẫn ghi "có lời".
Điểm khác thứ hai là độ chi tiết. Một nông hộ không cần dự báo ba năm. Cần đúng một vụ hoặc một lứa, cộng thêm một dòng ghi điều gì sẽ xảy ra với tiền nếu vụ sau lặp lại y hệt. Cây lâu năm là ngoại lệ, vì những năm đầu chưa có thu; trường hợp đó cần tính dài hơn.
Điểm khác thứ ba là người tham gia. Kế hoạch phải được cả người giữ tiền, người làm chính và người sẽ đi bán cùng đọc. Ở nhiều nhà, người tính giá thành là chồng, người giữ tiền là vợ, người biết thương lái là con. Ba thông tin ấy nằm ở ba cái đầu; trang giấy kéo chúng về một chỗ.
Mười ô trên một trang giấy
Kẻ một tờ giấy khổ lớn thành mười ô. Mỗi ô trả lời một câu, viết ngắn, có số thì ghi số. Ô nào chưa trả lời được thì để trống và ghi "cần hỏi ai" — chỗ trống đó chính là việc phải làm trong tuần.
| Ô | Câu hỏi phải trả lời | Cách điền cho đúng |
|---|---|---|
| 1. Sản phẩm | Bán cái gì, ở dạng nào? | Ghi cụ thể: rau ăn lá bó, trái tươi loại một, gà thịt sống — không ghi chung "rau sạch". |
| 2. Người mua | Ai trả tiền, mua bao nhiêu mỗi lần? | Tên kênh: thương lái quen, sạp chợ xã, bếp ăn trường, khách lẻ; ghi lượng mỗi chuyến. |
| 3. Giá bán | Giá thấp nhất từng gặp và giá thường gặp? | Hỏi lại người mua và hàng xóm, ghi cả giá lúc rớt. |
| 4. Sản lượng | Bao nhiêu ký thật sự bán được? | Trừ hao hụt, hàng loại hai, phần nhà ăn và cho biếu. |
| 5. Chi phí | Tốn bao nhiêu để làm ra số đó? | Giống, phân, thuốc, nước, điện, thuê máy, công thuê, công nhà, khấu hao, lãi vốn. |
| 6. Vốn | Cần bao nhiêu tiền, chi vào tháng nào? | Ghi theo tháng, không ghi tổng. |
| 7. Người làm | Ai làm việc gì, mấy ngày? | Ghi tên từng người và việc chính. |
| 8. Lịch | Gieo, chăm, thu, bán vào lúc nào? | Đánh dấu tháng có tiền ra, tháng có tiền vào. |
| 9. Rủi ro | Ba điều có thể làm hỏng vụ? | Mỗi điều kèm một cách giảm và số tiền mất nếu xảy ra. |
| 10. Điểm dừng | Khi nào thì ngưng, không làm tiếp? | Một con số cụ thể: giá dưới mức nào, lỗ quá mức nào. |
Thứ tự mười ô không ngẫu nhiên. Người mua và giá bán đứng trước chi phí, vì nếu hai ô đầu trống thì mọi phép tính phía sau chỉ là đoán. Ô cuối cùng, điểm dừng, là ô hay bị bỏ nhất và cũng là ô cứu nhiều nhà khỏi lỗ kéo dài.
Bắt đầu từ người mua, không phải từ mảnh đất
Thói quen phổ biến là nhìn đất trống rồi hỏi "trồng gì bây giờ". Câu hỏi đúng thứ tự là "trong vùng, ai đang cần mua thứ gì mà chưa đủ hàng, và mình làm ra thứ đó được không". Hai câu nghe gần nhau nhưng dẫn tới hai kết quả khác hẳn: câu đầu dễ đưa tới cây đang được nhiều người trồng, câu sau đưa tới chỗ còn khe hở.
Cách làm cụ thể là đi hỏi trước khi gieo. Ghé hai, ba sạp đầu mối ở chợ xã, hỏi họ mặt hàng nào hay thiếu vào tháng nào. Gặp thương lái đang mua của hàng xóm, hỏi họ cần quy cách gì, bao nhiêu một chuyến, trả tiền ngay hay gối đầu. Hỏi bếp ăn của trường, quán cơm, nhà hàng trong vùng xem họ đang lấy hàng ở đâu và có gì chưa vừa ý. Mỗi câu trả lời ghi vào ô số 2 và số 3.
Khi ô người mua đã có ít nhất hai kênh, kế hoạch mới đứng được. Một kênh duy nhất, nhất là một thương lái duy nhất, là rủi ro lớn: họ ngừng mua một tuần là hàng nằm trong rẫy. Ô này cũng giúp quyết định dạng sản phẩm. Nếu người mua gần nhất là quán ăn cần rau đã nhặt sạch, bạn phải tính thêm công sơ chế; nếu là thương lái gom xô, bạn tiết kiệm công nhưng nhận giá thấp hơn.
Đất, nước, công lao động là điều kiện để lọc, không phải điểm xuất phát. Sau khi có danh sách những thứ người mua cần, mới đem từng thứ so với đất và sức nhà mình để gạch bớt.
Tính tiền cho một vụ: ví dụ giả định với một sào rau
Ví dụ giả định dưới đây dùng số tròn để dễ theo, không phải giá của vùng nào. Một nông hộ định trồng một vụ rau ăn lá trên một sào, bán cho hai sạp ở chợ xã.
- Ước sản lượng bán được: giả định thu 900 ký, trừ 15% hao hụt và hàng xấu, nhà ăn và biếu 35 ký, còn khoảng 730 ký đem bán.
- Đặt giá thận trọng: người mua cho biết giá thường gặp là 10 nghìn đồng mỗi ký, lúc rớt chỉ còn 6 nghìn. Kế hoạch lấy mức 8 nghìn, ra doanh thu khoảng 5,8 triệu đồng.
- Cộng chi phí bằng tiền: giống, phân, thuốc, nước, điện bơm, túi buộc, xăng chở hàng — giả định tổng 2,6 triệu đồng.
- Cộng chi phí không bằng tiền: công nhà 25 ngày, tính theo công làm thuê trong vùng giả định 250 nghìn một ngày, thành 6,25 triệu đồng; khấu hao bình tưới, lưới, ống nước giả định 200 nghìn.
- So sánh: doanh thu 5,8 triệu trừ chi bằng tiền 2,6 triệu còn 3,2 triệu tiền mặt về tay. Nhưng nếu tính đủ công nhà, vụ này thiếu khoảng 3,2 triệu so với đi làm thuê cùng số ngày.
- Ra quyết định: hoặc giảm công (tưới tự động đơn giản, gom việc), hoặc tìm kênh bán được giá cao hơn, hoặc chấp nhận vì nhà đang có người rảnh không đi làm thuê được.
Ví dụ này cho thấy vì sao nhiều nhà thấy "có lời" mà vẫn không khá lên: phần lời tiền mặt thực chất là tiền công của chính họ, trả với giá thấp. Không có gì sai khi chấp nhận điều đó, miễn là chấp nhận có tính toán chứ không phải vì không biết.
Lịch việc và lịch tiền phải nằm cạnh nhau
Kẻ mười hai cột tháng ngay dưới mười ô. Hàng trên ghi việc chính của tháng: làm đất, gieo, chăm, thu, bán. Hàng dưới ghi tiền ra và tiền vào. Nhìn hai hàng cạnh nhau, bạn thấy ngay tháng nào phải chi mà chưa có thu.
Đánh dấu tháng "đáy". Tháng có số dư thấp nhất trong năm là tháng quyết định nhà có phải vay nóng hay không. Biết trước tháng đáy thì chuẩn bị trước: để dành từ vụ trước, bán dần hàng tích trữ, hoặc làm hồ sơ vay chính thức từ sớm.
Ghi tên người phụ trách từng việc. Kế hoạch hay vỡ ở chỗ "tưởng người kia làm". Ghi rõ ai đi mua vật tư, ai liên hệ người mua, ai giữ sổ thu chi. Một việc không có tên người là một việc sẽ bị bỏ.
Chừa ngày dự phòng. Mưa trái mùa, máy hỏng, người nhà ốm đều làm trễ lịch. Mỗi khâu chính chừa vài ngày đệm, đặc biệt khâu thu hoạch, vì rau, trái quá lứa là mất giá ngay.
Rủi ro và cách giảm ngay từ trên giấy
Ô số 9 không phải để liệt kê cho đủ. Mỗi rủi ro ghi cùng ba thông tin: khả năng xảy ra, số tiền mất nếu xảy ra, và việc làm trước để giảm. Ba rủi ro hay gặp nhất với nông hộ:
- Giá rớt đúng lúc thu. Cách giảm: không dồn toàn bộ diện tích thu cùng một tuần, chia lứa gieo cách nhau; có ít nhất hai kênh bán; tính kế hoạch ở mức giá thấp chứ không ở giá đẹp nhất từng thấy.
- Thời tiết và dịch bệnh. Cách giảm: chọn thời vụ thuận theo lịch của vùng, hỏi khuyến nông xã; tìm hiểu bảo hiểm nông nghiệp nếu cây, con của bạn nằm trong diện được hỗ trợ phí theo chính sách hiện hành; giữ một khoản dự phòng bằng chi phí của ít nhất một phần vụ.
- Thiếu tiền giữa vụ. Cách giảm: lịch tiền theo tháng như mục trên; không dùng tiền vụ cho việc nhà lớn trước khi thu; nếu phải vay, vay ở nguồn chính thức với kỳ trả khớp mùa vụ, tránh vay nóng.
- Người mua bỏ ngang. Cách giảm: thoả thuận bằng giấy với người mua lớn, dù chỉ là giấy viết tay có số lượng, quy cách, cách tính giá; giữ khách lẻ như kênh dự phòng.
Ghi số tiền mất bên cạnh mỗi rủi ro giúp cả nhà nhìn đúng tầm quan trọng. Một rủi ro ít khả năng xảy ra nhưng nếu xảy ra thì mất trắng vốn vay vẫn đáng chuẩn bị hơn một rủi ro hay gặp mà chỉ mất ít tiền.
Một kế hoạch sống: xem lại khi nào, sửa thế nào
Trang giấy chỉ có giá trị nếu được mở ra giữa vụ. Ba mốc nên xem lại: lúc vừa gieo xong, lúc bắt đầu thu, và sau khi bán hết. Ở mỗi mốc, ghi con số thật cạnh con số dự tính bằng một màu mực khác. Khoảng chênh lệch là bài học quý nhất của vụ.
Nếu chi phí thật cao hơn dự tính nhiều, xem khoản nào vượt: thường là thuốc bảo vệ thực vật, công thuê thời điểm cao điểm, hoặc xăng chở hàng vì phải đi bán xa hơn dự kiến. Nếu sản lượng bán được thấp hơn, xem do mất mùa hay do hàng loại hai nhiều — hai nguyên nhân dẫn tới hai cách sửa khác nhau.
Sau vụ, viết hai dòng ở cuối trang: điều gì vụ sau giữ nguyên, điều gì đổi. Trang giấy cũ cất lại, không vứt. Ba, bốn vụ sau, chồng giấy ấy là bộ số liệu riêng của nhà bạn, đáng tin hơn bất kỳ con số trung bình nào trên mạng. Khi muốn đi vay hoặc rủ hàng xóm lập tổ hợp tác, chồng giấy ấy cũng là bằng chứng cho thấy bạn biết mình đang làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Nông hộ nhỏ có cần lập kế hoạch kinh doanh không hay chỉ trang trại lớn mới cần?
Nông hộ nhỏ càng cần, vì biên an toàn mỏng: một vụ lỗ có thể ăn hết tiền dành dụm. Kế hoạch của nông hộ không cần dài, một trang giấy với mười câu hỏi là đủ; điều quan trọng là có con số giá bán thấp nhất, chi phí đủ khoản và tháng nào thiếu tiền.
Có cần tính công lao động của người trong nhà không?
Nên tính, theo mức công làm thuê phổ biến trong vùng. Không tính công nhà thì vụ nào cũng có vẻ có lời, và bạn không so sánh được giữa hai cây trồng tốn công khác nhau. Tính xong rồi bạn vẫn có thể chọn làm, nhưng biết rõ mình đang trả công cho chính mình ở mức nào.
Lấy giá bán ở đâu để đưa vào kế hoạch cho sát?
Hỏi trực tiếp người mua sẽ mua hàng của bạn, hỏi hàng xóm đã bán vụ trước, ghi cả giá thường gặp và giá thấp nhất. Giá trên mạng hay giá ở chợ đầu mối lớn thường khác giá tại vườn. Kế hoạch nên lấy mức thận trọng, nghiêng về phía thấp.
Kế hoạch một trang có dùng để đi vay ngân hàng được không?
Nó là phần lõi của phương án vay, nhưng ngân hàng thường cần thêm giấy tờ theo mẫu riêng, thông tin tài sản bảo đảm và cách trả nợ theo kỳ. Có sẵn trang kế hoạch thì điền mẫu của ngân hàng nhanh hơn và trả lời cán bộ tín dụng rõ ràng hơn.
Nên lập kế hoạch cho một vụ hay cho cả năm?
Cây ngắn ngày và vật nuôi ngắn lứa nên lập theo từng vụ, kèm một lịch tiền mười hai tháng để thấy các vụ nối nhau thế nào. Cây lâu năm cần tính cho cả những năm chưa có thu hoạch, vì đó là giai đoạn chỉ chi mà chưa thu.
Làm sao để cả nhà cùng theo kế hoạch?
Ngồi điền mười ô cùng nhau, mỗi người ghi phần mình nắm rõ nhất, và ghi tên người phụ trách từng việc. Dán trang giấy ở chỗ cả nhà thấy, xem lại ở ba mốc của vụ. Kế hoạch do một người tự làm rồi thông báo thường bị bỏ qua.