Khi mất mùa vì thiên tai, dịch bệnh mà không trả được nợ đúng hạn, nông hộ nên báo ngân hàng ngay, làm hồ sơ xác nhận thiệt hại và đề nghị xử lý trước ngày đến hạn. Tuỳ mức thiệt hại và quy định hiện hành, ngân hàng có thể xem xét điều chỉnh kỳ hạn trả nợ, gia hạn nợ, miễn giảm một phần lãi, cho vay mới để khôi phục sản xuất; khoanh nợ hay xoá nợ chỉ áp dụng theo cơ chế riêng khi thiệt hại do nguyên nhân khách quan được cấp có thẩm quyền xem xét.
Không có cách nào làm khoản nợ tự biến mất. Nhưng có rất nhiều khác biệt giữa một hộ báo sớm, có hồ sơ, được điều chỉnh lịch trả, và một hộ im lặng để nợ thành quá hạn nhiều kỳ. Bài này đi qua những việc nên làm theo thứ tự, ở mức nguyên lý; quy định cụ thể có thể đã đổi, bạn kiểm lại với ngân hàng và chính quyền xã.
Việc cần làm trong tuần đầu sau thiệt hại
Thời gian càng gần lúc xảy ra thiệt hại, bằng chứng càng rõ và đề nghị càng dễ được xem xét.
- Giữ an toàn cho người trước. Không lội vào vùng nước xiết, không vào chuồng trại sập để cứu tài sản. Mọi tính toán nợ nần đều đến sau.
- Chụp ảnh, quay video hiện trạng: ruộng ngập, cây đổ, vật nuôi chết, chuồng hư, có ngày tháng. Chụp nhiều góc, có cảnh rộng để thấy vị trí.
- Báo trưởng thôn và Uỷ ban nhân dân cấp xã để được đưa vào danh sách thống kê thiệt hại. Hỏi rõ mẫu báo cáo và thời hạn nộp.
- Báo cán bộ tín dụng hoặc tổ trưởng tổ vay vốn bằng lời và bằng văn bản ngắn: khoản vay nào, thiệt hại gì, ước bao nhiêu.
- Báo công ty bảo hiểm nếu có mua bảo hiểm nông nghiệp, theo đúng thời hạn thông báo ghi trong hợp đồng.
- Xử lý vật nuôi chết theo hướng dẫn thú y của địa phương, giữ biên bản; không bán chạy, không vứt ra kênh rạch.
- Liệt kê toàn bộ khoản nợ của nhà: nợ ngân hàng, tổ vay vốn, đại lý, người thân, với ngày đến hạn từng khoản.
Bảng liệt kê cuối cùng là thứ quyết định bước tiếp theo. Có nó, bạn biết khoản nào gấp nhất, khoản nào có thể xin điều chỉnh, và tránh việc vay nóng để trả một khoản không thật sự gấp.
Các hướng xử lý nợ ngân hàng có thể xem xét
Tên gọi và điều kiện cụ thể theo quy định của Ngân hàng Nhà nước, chính sách tín dụng nông nghiệp nông thôn và quy định nội bộ từng ngân hàng. Bảng chỉ mô tả bản chất.
| Hướng xử lý | Bản chất | Khi nào thường được xét |
|---|---|---|
| Điều chỉnh kỳ hạn trả nợ | Đổi lịch các kỳ trả gốc, lãi trong thời hạn cho vay ban đầu | Thu nhập bị dời nhưng vẫn trả được trong thời hạn cũ |
| Gia hạn nợ | Kéo dài thêm thời gian trả nợ vượt quá thời hạn đã thoả thuận | Không trả được đúng hạn vì lý do khách quan, có khả năng trả sau |
| Miễn, giảm lãi | Bớt một phần lãi phải trả | Theo chính sách và quy định của từng tổ chức tín dụng |
| Cho vay mới khôi phục sản xuất | Cấp khoản vay mới để tái sản xuất dù khoản cũ chưa trả xong | Phương án tái sản xuất khả thi, thiệt hại do khách quan |
| Khoanh nợ | Tạm thời chưa phải trả nợ và thường không tính lãi trong thời gian khoanh | Thiệt hại lớn do thiên tai, dịch bệnh trên diện rộng, theo cơ chế và quyết định của cấp có thẩm quyền |
| Xoá nợ | Xoá một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ | Rất hạn chế, theo cơ chế riêng, trường hợp mất khả năng trả nợ do nguyên nhân khách quan đặc biệt |
Nhiều người nghe "khoanh nợ" và hiểu là không phải trả nữa. Không phải vậy: khoanh nợ chỉ là tạm dừng nghĩa vụ trong một thời gian, hết thời gian khoanh vẫn phải trả. Và khoanh nợ không phải hộ nào gặp thiên tai cũng tự động được; nó đi theo cơ chế và danh sách do cơ quan có thẩm quyền xét.
Cơ sở chính sách ở mức nguyên lý
Chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn, thường được biết qua Nghị định 55/2015/NĐ-CP và các lần sửa đổi, có quy định về cơ chế xử lý rủi ro: khách hàng vay vốn bị thiệt hại do nguyên nhân khách quan, bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh trên diện rộng thì được tổ chức tín dụng xem xét cơ cấu lại thời hạn trả nợ, miễn giảm lãi, cho vay mới, và trong một số trường hợp được xem xét khoanh nợ theo trình tự riêng.
Ngân hàng Chính sách xã hội có quy chế xử lý nợ bị rủi ro dành cho khách hàng của mình, áp dụng với các khoản vay chính sách. Ngoài ra, khi có thiên tai, dịch bệnh lớn, Ngân hàng Nhà nước có thể ban hành văn bản riêng hướng dẫn tổ chức tín dụng hỗ trợ khách hàng ở vùng bị ảnh hưởng.
Các văn bản này thay đổi theo thời gian và mỗi đợt thiên tai có thể có hướng dẫn riêng. Vì vậy bài không nêu số điều, tỷ lệ thiệt hại hay thời hạn cụ thể. Việc đúng là hỏi ngân hàng nơi vay: "Với thiệt hại của nhà, hiện có những hướng xử lý nào, cần hồ sơ gì, nộp trước ngày nào". Cán bộ tín dụng ở vùng vừa bị thiên tai thường nhận được hướng dẫn mới nhất.
Nhớ rằng mọi hướng xử lý đều cần đề nghị của người vay. Ngân hàng không tự động gia hạn cho từng hộ chỉ vì biết vùng đó có lũ.
Hồ sơ chứng minh thiệt hại
Mỗi ngân hàng có mẫu riêng. Những giấy tờ dưới đây thường được yêu cầu hoặc giúp hồ sơ thuyết phục hơn.
- Giấy đề nghị xử lý nợ của người vay, nêu khoản vay, nguyên nhân, mức thiệt hại, hướng xử lý mong muốn.
- Xác nhận thiệt hại của Uỷ ban nhân dân cấp xã hoặc biên bản thống kê thiệt hại có tên hộ.
- Biên bản của cơ quan thú y, bảo vệ thực vật khi thiệt hại do dịch bệnh vật nuôi, cây trồng.
- Ảnh, video hiện trạng có ngày tháng, chụp ngay sau thiệt hại.
- Chứng từ đầu tư cho vụ bị mất: hoá đơn giống, vật tư, công, cho thấy tiền vay đã vào sản xuất.
- Kết quả giám định, bồi thường của bảo hiểm nếu có.
- Phương án trả nợ mới hoặc phương án tái sản xuất, cho thấy hộ có đường trả nợ sau khi được xử lý.
Hồ sơ không cần dày, nhưng mỗi tờ phải nói một điều rõ ràng. Một hộ dùng vốn đúng mục đích và có chứng từ đầu tư thường được xem xét thuận lợi hơn hẳn hộ không chứng minh được tiền vay đã đi đâu.
Nói chuyện với cán bộ tín dụng thế nào
Đến sớm, đừng đợi giấy báo. Gặp trước ngày đến hạn cho thấy bạn có trách nhiệm. Gặp sau khi đã quá hạn nhiều kỳ, câu chuyện sẽ khác.
Nói số liệu, không nói cảm xúc. Thiệt hại bao nhiêu sào, bao nhiêu con, ước bao nhiêu tiền, còn lại gì. Cán bộ cần con số để đề xuất.
Đưa ra đề nghị cụ thể. Ví dụ: dời kỳ trả gốc sang sau vụ sau, vẫn trả lãi đều; hoặc xin vay thêm một khoản nhỏ để tái sản xuất. Một đề nghị cụ thể dễ được xét hơn câu "ngân hàng giúp cho".
Cho thấy nguồn trả sau xử lý. Vụ sau trồng gì, khi nào thu, ai trong nhà có thu nhập khác. Phương án trả mới là điều kiện của gần như mọi hướng xử lý.
Hỏi kỹ và ghi lại. Nhờ cán bộ nói rõ quyết định cuối cùng: hướng xử lý nào, lịch mới ra sao, có văn bản không. Giữ bản sao mọi giấy tờ ký.
Nợ quá hạn và lịch sử tín dụng
Thông tin về các khoản vay của bạn ở tổ chức tín dụng được báo cáo về hệ thống thông tin tín dụng quốc gia. Khoản vay được phân nhóm theo tình trạng trả nợ; khi khoản vay quá hạn lâu, nó rơi vào nhóm nợ xấu và để lại dấu vết trong lịch sử tín dụng nhiều năm. Ngân hàng nào khác tra cứu cũng thấy.
Điều này giải thích vì sao đề nghị điều chỉnh kỳ hạn trước khi đến hạn lại quan trọng như vậy. Một khoản vay được xử lý kịp thời theo đúng quy định có thể không bị coi là quá hạn như khoản để trôi. Cách phân loại nợ khi được cơ cấu lại theo quy định của Ngân hàng Nhà nước từng thời kỳ; hỏi cán bộ tín dụng xem khoản của bạn sẽ được ghi nhận thế nào.
Lịch sử tín dụng không chỉ ảnh hưởng người đứng tên vay. Khi trong hộ có người khác muốn vay về sau, hoặc khi nhà muốn đứng ra bảo lãnh cho con cái, ngân hàng cũng sẽ nhìn vào các khoản nợ cũ của gia đình. Một lần để nợ trôi vì ngại đi gặp ngân hàng có thể đóng nhiều cánh cửa hơn bạn nghĩ.
Nếu đã lỡ có nợ quá hạn, cách tốt nhất để phục hồi là trả dứt, lấy xác nhận tất toán, rồi kiên nhẫn xây lại bằng các khoản nhỏ trả đúng hạn. Không có dịch vụ nào "xoá nợ xấu" hợp pháp bằng cách trả tiền cho người trung gian; lời mời như vậy là lừa đảo.
Rủi ro và cách giảm cho lần sau
Mất mùa không phải lúc để tự trách, nhưng là lúc tốt nhất để chuẩn bị cho lần sau.
- Không có bảo hiểm: tìm hiểu bảo hiểm nông nghiệp cho cây trồng, vật nuôi, thuỷ sản; một số đối tượng được Nhà nước hỗ trợ một phần phí theo chính sách hiện hành.
- Dồn hết vào một cây, một con: đa dạng hoá vừa phải để một cú sốc không xoá sạch thu nhập cả năm.
- Không có quỹ dự phòng: sau mỗi vụ được, để riêng một phần cho năm xấu, đủ trả lãi vài kỳ.
- Lịch trả nợ dồn vào mùa rủi ro: ở vùng hay lũ, hạn mặn, tránh đặt kỳ trả gốc ngay sau giai đoạn dễ bị thiên tai.
- Vay nóng để trả ngân hàng: đây là cách biến một năm mất mùa thành nhiều năm nợ nần. Làm việc với ngân hàng trước.
- Không giữ giấy tờ đầu tư: hoá đơn giống, vật tư, ảnh ruộng vườn trước khi gặp nạn là bằng chứng quý khi làm hồ sơ thiệt hại. Cất chúng ở chỗ khô, cao, hoặc chụp ảnh lưu trong điện thoại, vì lũ thường cuốn mất giấy tờ đúng lúc cần nhất.
Không phải biện pháp nào cũng làm được ngay trong một năm. Chọn một hai việc vừa sức, như mua bảo hiểm cho cây con chủ lực hoặc để riêng một khoản nhỏ sau mỗi vụ, rồi thêm dần những năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Mất mùa thì có được tự động khoanh nợ không?
Không. Khoanh nợ theo cơ chế và trình tự riêng, thường áp dụng khi thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh trên diện rộng và được cấp có thẩm quyền xem xét. Người vay phải có đề nghị, hồ sơ thiệt hại và được xác nhận. Hỏi ngân hàng nơi vay để biết hiện có áp dụng không.
Đã quá hạn rồi có còn xin gia hạn được không?
Vẫn nên làm việc với ngân hàng ngay, nhưng các lựa chọn hẹp hơn so với đề nghị trước hạn. Mang hồ sơ thiệt hại và phương án trả nợ mới. Chậm thêm ngày nào, lãi phạt và rủi ro bị ghi nợ xấu tăng thêm ngày đó.
Thiệt hại do giá rớt chứ không phải thiên tai thì có được xem xét không?
Giá rớt thường không được coi là bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh. Tuy vậy bạn vẫn có thể đề nghị điều chỉnh kỳ hạn trả nợ dựa trên quy định chung và khả năng trả của hộ. Ngân hàng xét theo từng hồ sơ cụ thể.
Vay của tổ vay vốn chính sách thì xử lý rủi ro ở đâu?
Báo tổ trưởng và cán bộ Ngân hàng Chính sách xã hội tại điểm giao dịch xã. Ngân hàng này có quy chế xử lý nợ bị rủi ro riêng, hồ sơ thường cần xác nhận của xã và đi qua tổ. Hỏi rõ mẫu đơn và thời hạn.
Có nên bán đất để trả nợ ngay sau khi mất mùa?
Bán đất là quyết định khó quay lại. Trước khi bán, làm việc với ngân hàng về các hướng điều chỉnh, tính xem vụ sau có trả được không. Chỉ bán khi đã cân nhắc hết các đường khác và cả nhà cùng đồng ý, tránh bán gấp với giá thấp dưới áp lực.